World Cinema Amsterdam

Cuba blijkt een hoop filmtalent te herbergen. World Cinema Amsterdam zet deze zomer de Cubaanse film in de schijnwerpers.

Door Laura van Zuylen

In Cuba is alles politiek. Castro’s revolutie van 1959 is in het dagelijks leven constant voelbaar. Er zijn geen reclames, wel billboards met gigantische afbeeldingen van hem en zijn kompanen, en uitspraken als ‘Hasta la victoria siempre’ (‘altijd tot aan de overwinning’, de slagzin van Guevara). De laatste jaren zijn er politieke verschuivingen, maar de democratie is ver te zoeken. President Fidel gaf het stokje over aan zijn broer Raúl en toen die aftrad, trad zonder verkiezingen de door hem aangewezen opvolger Miguel Díaz-Canel aan. Zelfde partij, zelfde dictatuur.
In augustus vertoont het filmfestival World Cinema Amsterdam een speciaal focusprogramma rondom de Cubaanse film. Sinds 2015 ondersteunt het festival (beginnende) Cubaanse filmmakers via het fonds Go Cuba!. Recente films voeren de boventoon, maar ook het historische Lucía (1968) van boegbeeld Humberto Solás is te zien, waarin drie momenten uit de Cubaanse geschiedenis worden bekeken door de ogen van drie verschillende vrouwen met de naam Lucía. Het festival richt zich op de kritischere stemmen uit Cuba en biedt hen een podium.

Radiogolven
Bij dictatuur horen propaganda en manipulatie. Afgelopen jaar was tijdens het International Documentary Film Festival Amsterdam de Britse documentaire Habaneros (Julien Temple, 2017) te zien, waarin we in een kleine tweeënhalf uur de geschiedenis van de hoofdstad Havana krijgen voorgeschoteld vanaf eind negentiende eeuw tot nu. De producenten van de film, Andrew Curtis en Richard Conway, kwamen achteraf aan het woord in een nagesprek. Of zij last hadden gehad van censuur? Nee, hoor. De regering was juist zo behulpzaam geweest in het toespelen van de archiefbeelden. Maar welke beelden worden geconserveerd en gedeeld in een land dat onderdrukt? Aan zulke hulpvaardigheid zit een luchtje.
Vermoedelijk krijgt Nederland begin 2019 zijn eigen portie Cuba-propaganda. Voor de eerste keer mag een Nederlands filmbedrijf er een grote speelfilm draaien. Regisseur Johan Nijenhuis vertrok naar het eiland voor Verliefd op Cuba, een vervolg op de romantische komedie Verliefd op Ibiza (2015). In Verliefd op Cuba reist een moeder haar dochter achterna om haar huwelijk met een Cubaan te verhinderen. Zij krijgt het te verduren met onder andere een gebrek aan wifi. Te snel oordelen mag niet, maar de Verliefd-serie een vervolg geven in een land waar onderdrukking en armoede aan de orde van de dag zijn, is op het eerste gezicht wat smakeloos.
De grootste film die World Cinema Amsterdam toont, is de komedie Sergio & Sergei (2017) van de Cubaanse regisseur Ernesto Daranas Serrano. In 1991, na de val van de Sovjet-Unie die hand in hand ging met een enorme economische crisis in Cuba, leggen twee amateurradiomakers, een Cubaan en een Rus, contact via radiogolven. De Cubaan is op aarde, de Rus dwaalt vergeten rond in een ruimteschip. In de marge voel je de kritiek van Daranas op de staatscontrole in Cuba. Sergio & Sergei is ondersteund door het Cubaanse filmfonds (Instituto Cubano del Arte y la Industria Cinematográficos), maar kwam uiteindelijk niet door de filmkeuring. "De film heeft geen Cubaanse release gekregen", vertelt Raymond Walravens, directeur van Rialto en curator van het festival. "Wat wel en niet kan is een ongrijpbaar proces met onduidelijke regels. De filmmaker of producent krijgt eigenlijk nooit precies te horen waarom een film wordt verboden."

Sergio & Sergei

Verbleekte inkt
Bij dictatuur hoort censuur. Mocht je werkelijk kritische films willen maken in Cuba, dan moet je het filmfonds en het Ministerie van Cultuur omzeilen. Zulke films worden dus bijna altijd gefinancierd met buitenlands geld. Censuur keert als onderwerp in verschillende vormen terug in het focusprogramma. Bijvoorbeeld in de uitzinnige documentaire Nadie (‘Niemand’, 2017) van regisseur Miguel Coyula. Het is een aanklacht van de Cubaanse halfblinde en halfdove dichter Rafael Alcides tegen Fidel Castro. Hij begon zijn carrière met behulp van het revolutieregime, maar met de tijd werd hij kritischer. Hem werd het zwijgen opgelegd en zijn publicaties werden verboden in Cuba. Langzaamaan verdwijnen zijn geschriften fysiek, omdat zijn zelfgemaakte inkt verbleekt op het papier. De recent overleden Alcides deelt in deze film voor eens en voor altijd zijn gedachten en verwijten. Met zijn handen illustreert hij als een dirigent zijn uitspraken. Coyula maakt met zijn film een ontmoeting tussen Alcides en Castro mogelijk en zet fris en fantasievol oude speelfilmfragmenten en animatie in.
In de fictiefilm Santa & Andrés (Carlos Lechuga, 2016) zien we hoe een verbod op publiceren eruit had kunnen zien. Het is 1983 en ook hier zit een schrijver in de klem. Andrés (Eduardo Martinez) wordt onder toezicht gesteld, om te voorkomen dat hij tijdens een internationale conferentie gaat klokkenluiden bij buitenlandse journalisten. Dat toezicht zit letterlijk op een houten stoel voor zijn huis, in de vorm van de vrouw Santa (Lola Amores). De beklemming wordt voelbaar en de film sluit je van alle kanten in.
Het focusprogramma bewijst dat Cuba een land is vol gedreven, talentvolle makers. Hun films behandelen serieuze onderwerpen, terwijl ze intussen onorthodoxe vertelmanieren uitproberen. Hun films zijn politiek, ook als dat niet het eigenlijke onderwerp is. Bij allemaal sluimert een gevoel van verstikking.

World Cinema Amsterdam vindt plaats van 16 t/m 25 augustus op diverse locaties in Amsterdam. Naast de focus op Cuba omvat het o.a. een competitie, speciale vertoningen en openluchtvoorstellingen. | zie worldcinema-amsterdam.nl