Nu:Reality 8 – The Living Gallery: Step Inside Art with VR

Wie heeft er nooit een schilderij in willen duiken? Het achtste VR-programma van Nu:Reality stapt met verve in de werelden van Matisse, Munch en Caravaggio.

Erik of het klein insectenboek. Wordt dat boek van Godfried Bomans nog gelezen? Als kind was het voor mij een onweerstaanbaar idee dat je in een van de onbeweeglijke schilderijen aan de muur van het ouderlijk huis kon stappen en daar een eindeloos uitgestrekte, levende wereld zou ontdekken. In Bomans’ geval blijk je dan net zo groot als de insecten – dat is natuurlijk wel een dingetje.

Er zijn toneelstukken, televisieseries en een film (Gidi van Liempd, 2004) gemaakt van het boek, maar ik heb nog niet gehoord van een XR-versie. (Überhaupt: waar zijn al die XR-bewerkingen van kinderboeken? Lijkt me een goudmijn. Plus: je traint je toekomstige publiek.)

In de Litouwse VR Creation of the Worlds (Pasaulių sutvėrimas, 2025) van Kristina Buožytė en Vitalijus Žukas, opgenomen in het achtste bioscoopprogramma van VR-platform Nu:Reality, zit een moment dat me eraan deed denken, wanneer je tijdens de lange, voorwaarts glijdende tocht door geschilderde landschappen opeens van hoog boven de bomen zakt tot vlak boven de aarde en tussen de planten.

Daar zitten planten bij die op een onwereldse manier opendraaien en weer ineenkrimpen als je ze passeert, wat een goed voorbeeld is van een van de dingen die je kunt doen als je schilderijen naar XR vertaalt: beweging toevoegen. Creation of the Worlds biedt daarvan nog een mooie illustratie, wanneer je achter een paar albatrossen aan glijdt, die hun buitensporig lange vleugels bezwerend langzaam op en neer bewegen terwijl ze over het landschap zweven.

Čiurlionis
Een landschap is ook bovenal wat Creation of the Worlds is. Samengesteld uit – bleek achteraf – ruim zestig schilderijen van Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875-1911). Wereldberoemd in Litouwen en zoiets als een nationale kunstenaar, maar ik had nog nooit van hem gehoord.

Wat voor- en nadelen heeft. Ik miste het plezier van het spotten van afzonderlijke werken (achteraf opzoeken is trouwens ook leuk), maar aan de andere kant functioneerde het daardoor voor mij wellicht makkelijker als één ononderbroken wereld. Wat een mooi idee is: wat voor een wereld, wat voor een geheel heeft een kunstenaar geschapen als je na hun dood alles samenbrengt? Voor sommige schilders, zoals Vermeer, is dat gemakkelijk en heel concreet voor te stellen. Čiurlionis biedt echter zowel een grotere uitdaging als meer vrijheid.

Čiurlionis werd beïnvloed door het Symbolisme in de schilderkunst en door esoterische stromingen in de Europese intellectuele cultuur van die tijd. Tegelijkertijd baseerde hij zich op Litouwse volksverhalen – ik neem aan een belangrijke reden voor zijn blijvende nationale populariteit.

Bereid je voor op wonderlijke plantengroei, lichtgevende slangen, reusachtige royalty en donderend onweer waarbij een machtige hand vanuit de hemel de bliksem hanteert.

Waarbij enorm helpt dat Čiurlionis ook muziek schreef – componisten Phil Von en Rokas Zubovas bewerkten fragmenten uit zijn oeuvre tot een score met enkele goed geplaatste crescendo’s: audio blijkt in VR opnieuw minstens zo immersief als video – zelfs als de zee op je neerstort.

Met het half uur lang vliegen door Čiurlionis’ wereld biedt Creation of the Worlds waarschijnlijk de meest directe illustratie van VR als manier om iemands artistieke wereld binnen te gaan.

Waarbij me nog één ding opviel: hoe minder de VR zich iets aantrok van de daadwerkelijke verfstreken van het origineel, en hoe meer het werk uitging van de eigen middelen en methoden, hoe beter. Helemaal aan het begin – en niet helemaal onbegrijpelijk – ligt de nadruk sterker op het zo goed mogelijk namaken van de schilderstijl; later krijgen de landschappen, flora en bouwwerken vaker hun eigen, realistischer texturen.

Dat eerste kan nog zo goed gedaan zijn, als ‘echte’ verf zal het er nooit uitzien en dus schiet het altijd tekort; het tweede helpt bovendien om de wereld meer solide en aanwezig te laten ogen, met huizen niet van digitale verf, maar van digitale steen.

Zo zweef je op een gegeven moment door een fraai middeleeuws dorpje in de schemering, wat een beetje voelt als de Efteling. En dat bedoel ik zeker niet negatief: de bouwwerken in de Efteling zijn een indrukwekkend voorbeeld hoe je het werk van een kunstenaar – Anton Pieck – kan vertalen naar een ander medium – architectuur – zonder de artistieke ziel te verliezen.

Zie, als een terzijde, ook de animatiefilm over Van Gogh, Loving Vincent (2017), die veel media-aandacht wist te genereren door elk beeld met olieverf te schilderen, met de suggestie dat het ‘net als Van Gogh’ was. Het resultaat is eindeloos veel zwakker dan Barbara Stoks stripbiografie van dezelfde schilder, waarvoor ze Van Goghs stijl op briljante wijze vertaalde naar haar eigen, elementaire tekenstijl. Inspiratie, niet imitatie – dat blijft het devies.

Munch
Sandra Paugam en Charles Ayats’ interactieve VR The Scream (Le cri, 2019), over De schreeuw en andere werken van Edvard Munch, doet allebei. Dat je je handen in het schilderij kan steken en daarna een beetje met verf kan kliederen op de muur ‘in de stijl van Munch’ is een tikje kinderachtig. En het is ook niet echt heel ververige verf. Maar dat het schilderij psychedelisch begint te golven, dat zwarte draden van inkt de hele museumruimte vullen en dat daardoorheen spookachtige figuren met Munchiaanse gezichten zweven – dat is allemaal vrolijke inspiratie.

En memorabel: ik weet vrij zeker dat wie bij een Munch-tentoonstelling deze korte Franse VR zou zien de informatie over de schilder (over zijn ziekelijke familie, zijn ontmoeting met een mummie, het schilderen van zijn gevoelens) beter onthoudt dan iemand die evenveel tijd besteedt aan het lezen van wandteksten. Die Krakatau die achter je ontploft (en die de oorzaak was van de rode lucht van De schreeuw) zal je in ieder geval niet snel vergeten – zeker gezien de prima sense of scale.

Wel had de VR van mij nog sterker naar de horrorkant mogen leunen, maar dat zou hem natuurlijk minder geschikt gemaakt hebben als algemene introductie.

Matisse
Ook Dance Dance Dance – Matisse (Danse Danse Danse – Matisse, 2025) is zo’n museale introductie van een kunstenaar aan de hand van één omvattend werk, met, net als bij The Scream, uitleg van de kunstenaar zelf in voice-over (ingesproken door een acteur). Dat de geabstraheerd trippelende mocap dansfiguur en de luchtige muziekjes me in hun geforceerde vrolijkheid wat op de zenuwen werken betekent misschien maar één ding: ik ben meer Munch dan Matisse.

Maar laten zien hoe de uiteindelijke beeldcompositie van dansende figuren past in de tentoonstellingszaal van de Barnes Foundation in Philadelphia, is wel een goed gebruik van de architecturale mogelijkheden van XR: Matisse’ muurschildering was gemaakt voor die specifieke ruimte en dat kan geen platte reproductie je laten ervaren.

Caravaggio
Matthieu Van Eeckhouts Franse productie Caravaggio, in tenebris (2019) was voor mij de grote verrassing. Dat je de figuren uit de schilderijen van Caravaggio knipt, ze her en der in steegjes plaatst en uit ramen laat gluren en ze dan ook nog lichtjes animeert, als een soort trekpoppen, klinkt als erger dan kinderachtig: het klinkt als heiligschennis.

Op papier dan. Want in de praktijk blijkt het niet alleen geestig en onderhoudend, maar ook daadwerkelijk verhelderend. (Zo zie je maar weer: er zijn geen wetten in de kunsten, alleen maar vuistregels.) De personen van Caravaggio’s schilderijen zijn zo in de smalle donkere straten van Rome geplaatst – waar jij in je VR doorheen glijdt – dat Caravaggio’s beroemde belichting telkens klopt, op basis van de duistere schaduwen en de zestiende-eeuwse verlichting met kaarsen en open vuren.

Zo komt Caravaggio’s fameuze clair-obscur tot leven en wordt tegelijkertijd de herkomst verklaard. Terwijl ondertussen de moorddadige handelingen en (jonge) verleidelijke lichamen in zijn werk hun plek vinden als de criminaliteit en prostitutie in Rome’s slechtverlichte achterafsteegjes.

The End
Het vijfde werk in dit achtste programma van Nu:Reality is de vreemde eend in de bijt: de interactieve VR A Long Goodbye (2025) van Kate Voet en Victor Maes (die zich liet inspireren door zijn oma’s dementie) gaat niet over een specifieke schilder, maar gebruikt een digitale vorm van waterverf in de verbeelding van de langzaam vervagende wereld van een ouder echtpaar, die door gezondheid en geheugen in de steek worden gelaten.

Hoewel ik eerder wees op de gevaren van imiteren van het ene medium – schilderkunst – in het andere – digitale VR – moet ik zeggen dat deze Benelux-coproductie, die de Prestatieprijs won op het filmfestival van Venetië, er een heel eind mee komt. De vage grenzen van de verschillende locaties (een keuken, een picknick, een ziekenhuiskamer) en vooral het uitgestrekte, lege wit ertussen creëren het gevoel van een wereld die langzaam oplost in het niets. Zoals aquarel oplost in aqua.

Wat past bij de gevoelige gesprekken op de geluidsband tussen jouw geduldige partner en jijzelf, terwijl jij met de cassettebandjes die hij voor je heeft ingesproken en de gele papiertjes met instructies die overal hangen grip op je leven probeert te houden (wat, op enkele interactieve momenten, ook fysiek nog knap lastig blijkt). Waarbij de tranentrekkende en tegelijk troostrijke muziek van Joep Beving de VR-gebruiker begeleidt tot het onvermijdelijke einde.

---

Nu:Reality – The Living Gallery: Step Inside Art with VR | 30 april t/m 24 juni 2026 | Te ervaren in Droog (Amsterdam), LUX (Nijmegen), Schuur (Haarlem), Natlab (Eindhoven), Concordia (Enschede), Slachtstraat (Utrecht), LantarenVenster (Rotterdam).

De volgende projecten zijn te zien:
Interactief: A Long Goodbye en The Scream
In de zaal: Creation of the Worlds, Dance Dance Dance – Matisse en Caravaggio, in tenebris