Matthew Barney

Is het cinema? Is het Beeldende Kunst? Of is het hermetische visuele poëzie? Wat het ook moge wezen, de films van Matthew Barney laten de bezoeker in verwondering achter. Verwondering om zoveel pretenties en om zoveel visuele schoonheid. Een interview met de maker van Cremaster cycle en Drawing restraint no. 9.

Na de voltooiing van de Cremaster cycle is Matthew Barney terug bij zijn oude thematiek: ‘Drawing restraint’. Oftewel, tekenen met één hand op de rug. Als atleet ondervond Barney dat spieren juist groeien door weerstand. Als kunstenaar legt hij zichzelf bewust beperkingen op in de hoop de creativiteit te stimuleren. In Drawing restraint no. 9 bestaat die beperking uit een schip. De film speelt zich grotendeels af aan boord van een walvisvaarder. "Zeker in vergelijking met het vaste land is dat een onstabiele omgeving. Het is lastig om daarop te werken en sculpturen te maken", vertelde Barney op het Filmfestival van Venetië. Ook al behoort hij tot de serie Drawing restraint, de film sluit naadloos aan bij de Cremaster cycle. Opnieuw heeft Barney een film gemaakt die vol zit met zelfgecreëerde rituelen. Als ware hij de oppergod van zijn eigen religie. En opnieuw heeft hij een film gemaakt over de cyclus van leven en dood, van schepping en destructie, over eten en gegeten worden.
Het grote verschil met zijn eerdere werk is dat deze keer Japan het decor is. Het Japanse shintoïsme past als een handschoen om Barneys werk. Achteraf ziet hij daar zelf de logica wel van in. "Mijn films draaien om objecten, niet om personages. Ook bij deze film hoop ik dat mensen een band krijgen met het schip. Niet met die twee mensen die de rituelen ondergaan. Nu is shintoïsme een cultus die bij uitstek draait om objecten. Het shintoïsme gelooft dat het alles in alles leeft. God is in de steen en in de boom."
In de film zitten twee mensen (Barney en zijn vrouw Björk) opgesloten in de buik van een schip. Op de één of andere manier lijkt het paar opgeslokt te zijn, niet door een schip, maar door een enorme walvis. "Dat is de romantiek van de walvis. De omvang, waardoor iedereen wel eens gefantaseerd heeft hoe het is om daar in te zitten."
Het schip is niet zomaar een walvisvaarder, maar de Nisshin Maru. Een schip dat elk jaar weer door Greenpeace tot in de poolgebieden wordt achtervolgd en is uitgegroeid tot hét symbool van de walvisvaart. Barney blijkt enige sympathie te koesteren voor de Japanse walvisvaarders. "In andere culturen wordt gejaagd om het vet. Maar de Japanners gebruiken alles van de walvis. Er zijn dorpen langs de kust die volledig afhankelijk waren van walvisjacht. Na het moratorium op de jacht is de economie van die dorpjes volledig ingestort."

Vaseline
Toch beklemtoont Barney dat hij met zijn film geen waardeoordeel heeft willen uitspreken. "Het leek me een geslaagd experiment om een film te maken op zo’n beladen stuk ‘architectuur’, zonder daar zelf een uitspraak over te doen. Ik wil me niet scharen achter de voor- of tegenstanders van de walvisjacht."
Het is niet het politieke debat, maar de plek die de walvis inneemt in de Japanse cultuur die de interesse van Barney heeft gewekt. "Traditioneel wordt de eerste besprenkeld met sake. De walvis hoort net zo goed bij het shintoïsme als bijvoorbeeld rijst." Maar er is meer. "Het gaat mij ook om de verhouding tussen prehistorische fossielen die nu worden gebruikt als fossiele brandstoffen, en prehistorische zoogdieren die de voorouders waren van de walvis."
Dat lijkt een onbegrijpelijke tekst. Maar die woorden krijgen meer betekenis als men zich realiseert dat Barney in al zijn films met vaseline speelt (‘petroleum jelly’ in het Engels). "Vroeger werd op veel plekken in de wereld walvisolie gebruikt als brandstof. Nu heeft petroleum die plek ingenomen." In Drawing restraint no. 9 wordt met behulp van vaseline een sculptuur gemaakt ter grote van een walvis. De sculptuur wordt door de walvisvaarders aan boord van de Nisshin Maru aan stukken gereten alsof het een echte walvis is. En daarmee zijn we terug bij de Barneysiaanse cyclus van leven en dood, schepping en destructie.
In het binnenste van het schip, in de buik van de walvis wennen twee mensen langzaam maar zeker aan hun nieuwe omgeving. Alsof ze voorzichtig leren kruipen, krijgen ze de shinto-rituelen onder de knie onder het toeziend oog van een Japanse grijsaard. Een centrale scène is de theeceremonie, die in deze constellatie doet denken aan een huwelijksritueel.
Daarmee lijkt Barney opnieuw, net als in de Cremaster cycle, op zoek te zijn naar rituelen. Daar waar de moderne mens oude tradities eerder als knellend ziet, als een inperking van zijn individuele vrijheid, lijkt Barney in die rituelen juist als een verlossing te zien. "Neem de theeceremonie. Ik zie dat als een moment om los te raken van de wereld om je heen. Iets waar tegenwoordig zo weinig gelegenheid voor is. Die ceremonie zorgt voor een architectuur en een structuur om het dagelijkse leven te vergeten."
De theeceremonie wordt in de film gevolgd door een bizarre scène waarin de man en de vrouw, Barney en Björk, in een danse macabre kleine stukjes vlees van elkaars lichaam afsnijden (sushi!). Een wel zeer plastische verbeelding van de destructieve en creatieve krachten van de liefde.

Jeroen Stout

De Cremaster cycle wordt geprolongeerd t/m 10 mei. Drawing restraint no. 9 is te zien op 3 en 6 mei in Filmmuseum Cinerama. Voor het exacte programma, zie filmmuseum.nl.