IFFR: Curtain Call

Nadert het einde van de mens zoals we die ken­nen? Het IFFR-programma Curtain Call maakt een rondgang langs plekken waar we heen kun­nen als het zover is: de ruimte, kunst­matige intelligentie en virtual reality. Het aloude ondergangsidee levert in ieder geval ook iets goeds op: mooie films.

Door Mariska Graveland

‘Curtain call’ is het moment waarop toneelacteurs aan het eind van de voorstelling nog een laatste keer het applaus in ontvangst nemen. Het IFFR-programma met dezelfde naam suggereert dat ook het doek kan vallen voor de hele mensheid. Voordat het zo ver is, mogen we onszelf nog een applausje geven voor alle ambitie die de mens zover heeft gebracht. Tot het moment waarop ook voor ons de finalemuziek klinkt.
Voor de inwoners van Tuvalu zou dat zelfs al deze eeuw kunnen zijn, zoals te zien is in .TV, een van de beste korte films uit het programma. Als de wereldwijde temperaturen blijven stijgen zal deze broze archipel in de Pacific opgeslokt worden door de stijgende zeespiegel. Terwijl de kust wordt afgeknabbeld, leven de inwoners van Tuvalu van de verkoop van de website-extensie .tv, die ooit aan Tuvalu is toebedeeld. Cornflix.tv, rusporn.tv, truegod.tv: van Tuvalu blijft straks niet veel meer over dan twee letters achter een punt, gebruikt voor het streamen van beelden waar het gezonken Tuvalu zelf geen onderdeel meer van kan uitmaken.
Tuvalu zou niet onderlopen als de mensen het woord televisie letterlijk hadden genomen, vertelt een inwoner: van veraf gezien. Een beetje verder kijken dan je eigen perkje. Maar mensen staren liever naar het virtuele dan naar de werkelijkheid. Internet is ons vluchtplan naar cyberspace. Tuvalu is een pijnlijk symbool voor een toekomst waarin beelden de werkelijkheid vervangen en we worden geregeerd door data en algoritmes, zoals historicus Yuval Noah Harari in zijn boek Homo Deus schetst. Tuvalu bestaat straks alleen nog maar als virtueel doorgeefluik. De wereld tik je met je vingers aan op een scherm — die wereld zelf hoeft eigenlijk niet meer te bestaan.

Diepe tijd
In de schitterende korte Finse film Polte (Flame) kijken we naar twee vervagende gezichten uit de laatste minuten van de Finse nitraatfilm Fallen Asleep When Young (1937). De beelden zijn op zo’n wonderschone manier aangetast door de tijd dat het beschadigde filmmateriaal een esthetische kracht op zich is geworden. Alles pulseert. Het verval ís de beweging. Het vervormt de gezichten, het duwt de wangen en de neus uiteen. De man en de vrouw lijken opgeslokt te worden door de emulsie. Het verval zit al ingebakken in het materiaal zelf, net zoals in de gezichten die onherroepelijk zullen verdwijnen. Flame maakt van de ondergang iets subliems.
Curtain Call bevat vooral korte films van kunstenaars en experimentele filmmakers, die op een andere manier kijken naar kwesties als klimaatverandering en kunstmatige intelligentie. Zonder alarmbellen maar met visuele kracht. Zoals Résistance, gefilmd in de Zwitserse Aletschgletsjer. Ook hier is het verval oogstrelend, het smelten van de gletsjer een bron van nieuwe beelden. Brokken steen balanceren sierlijk op een restant ijs. Druppels water voegen zich op bijzonder mooie wijze bij een gesmolten plasje ijs. Bergbeklimmersuitrusting slingert rond. Er is geen mens te zien, maar toch sijpelt de invloed van de mens overal in door, ook op deze plek waar de diepe tijd samenkomt met de korte tijdspanne van ons leven.

Ogen wijd open
De korte film Geomancer kijkt wat verder vooruit, naar het jaar 2045, als in Singapore de ‘e-sports Olympics’ worden gehouden, waarbij kunstmatige intelligentie briljante zetten doet bij het bordspel Go. Tegen die tijd zijn we in oorlog met de natuur, horen we, en neemt iedereen zijn toevlucht tot virtual reality. Een technologie waarbij je je ogen moet bedekken om iets te zien — een treffende omschrijving van onze toch wat tragische staat van zijn.
De ogen moeten juist wijd open bij 1 van Johann Lurf. Deze tour de force bestaat alleen uit sterrenhemels uit films, door Lurf chronologisch gemonteerd tot een duizelingwekkende trip, van Rêve à la lune (1905) en Man Rays L’étoile de mer (1928) via It Came from Outer Space (1953) tot Valerian (2017). Ze stralen en stralen, tot uiteindelijk het schijnsel uitdooft als het licht in de bioscoopzaal aangaat.

Curtain Call op IFFR omvat naast een film­programma ook een symposium en een tentoon­stelling in LP2, met werken van onder anderen Nikolaus Geyrhalter, Robbrecht & Daem en Chantal van Rijt.