FilmSlot: Kurzfilmtage Oberhausen

Het heelal dijt nog steeds uit. En de wereld ook. Dankzij internet wordt de wereld groter en groter. Maar ook steeds vlakker. Het kortefilmfestival in Oberhausen onderzoekt wat die ‘flatness’ voor ons wereldbeeld betekent.

Door Dana Linssen

Het is veelzeggend. Ik schrijf over film, maar zit steeds vaker achter de computer. En terwijl ik dit opschrijf vraag ik me af waarom ik er eigenlijk ‘achter’ zit, terwijl ik er toch overduidelijk ook ‘voor’ zit. De website van het Genootschap Onze Taal geeft uitkomst. ‘Achter’ iets zitten geeft een activiteit aan, terwijl ‘voor’ naar een passieve houding verwijst, zeggen zij. Het is taalgebruik. En het feit dat ik achter mijn computer mijn verwondering meteen in onderzoek kan omzetten en nieuwsgierigheid meteen bevredigen — ik ben slechts een paar muisklikken verwijderd van elk antwoord — dat is de realiteit van mijn wereld.
Hoe verhoudt zich nu de ruimtelijke ervaring van film en de wereld tot de vlakke instant-ervaring van het computerscherm? Dat is een van de vragen die centraal staat tijdens het themaprogramma van de 59ste Kurzfilmtage Oberhausen, dat van 2 tot 7 mei weer vlak over de grens bij Arnhem plaatsvindt. Een jaar nadat festivaldirecteur Lars Henrik Gass zijn essaybundel Film und Kunst nach dem Kino publiceerde, drijft het festival de vragen over filmbeleving anno nu nog wat verder op de spits door te onderzoeken wat eigenlijk ‘Cinema after the Internet’ (nog) betekent.
Als noemer voor het hele programma koos curator Shama Kanna de intrigerende term ‘Flatness’, die zowel verwijst naar het precopernicaanse wereldbeeld van de platte aarde, het idee van het filmbeeld als ‘oppervlak’, het Bressoniaanse ‘vlakke’ (emotieloze) acteren, het vlakke computer/tablet/smartphonescherm als de vermeende vervlakking van onze gevoelens als gevolg van een dagelijkse overdaad aan (digitale) beelden (in verhouding tot een ‘echte’ ervaring).

Gezichtsbedrog
Het is een wat theoretisch concept voor wat in wezen heel simpele en essentiële kwesties zijn: hoe kijken we naar al die bewegende beelden die ons omringen en wat doen ze met ons? Of in de woorden van Kanna: "de tijd die we al werkend en socializend achter ons computerscherm doorbrengen, perst de ‘ronde’ ‘real live experience’ samen in een rechthoekig forma(a)t."
Is dat zo? Ja natuurlijk is dat zo! Is dat erg? Of is het alleen maar verwarrend?
De films in het programma — waarvan ik alleen nog maar een kleine voorselectie heb gezien — geven daar verschillende antwoorden op. Het gaat ook niet om die individuele antwoorden natuurlijk. Niet om het feit dat de ene filmmaker die paradigmaverschuivingen onderzoekt, de ander ze omhelst, en een derde ze met de moed der wanhoop ondervraagt. Uit de filmprogramma’s spreekt ernst en nieuwsgierigheid. Een kunstenaarsvideo als het Escheriaanse Sense and Sense van Emily Roysdon onderzoekt het platte vlak heel letterlijk, door een naar gezichtsbedrog neigende performance te filmen van artieste MPA op het beroemde Sergels-plein in Stockholm, dat met zwartwitte geometrische vormen is betegelt. De film kantelt letterlijk ons wereldbeeld door het platte vlak een onverwachte dimensie te geven. Stopover in Dubai (2010, over de moord op een Hamas-commandant) van Chris Marker is een foundfootagemontage die niet gemaakt had kunnen worden zonder onze gewenning aan beelden van bewakingscamera’s, en het onuitgesproken besef dat de beschermengel ieder moment in een roofdier kan veranderen, en vaak allebei tegelijkertijd is. Harun Farocki laat in New Product (2012) zien wat het ‘nieuwe werken’ (vanachter een beeldscherm) voor gevolgen heeft voor de ruimtes waarin wij werken. En hoe die ruimtelijkheid dan vervolgens weer inwerkt op onze opvattingen over arbeid. Zomaar drie films die illustreren dat het helemaal niet zo makkelijk is om het scherm als plat vlak te zien, omdat die ‘compressie’ die Shama Kanna beschrijft eigenlijk ook een vorm van contractie is. Zodra het oog, dat immers ook een samentrekkende spier is, erop gericht wordt, opent zich door het scherm heen (in onze perceptie) de niet alleen bolvormige, maar waarschijnlijk ook multiversele wereld die erachter ligt.

Avatar
Moet je wel een beetje kritisch kijken natuurlijk. Jezelf op het spel durven zetten. Daarom zou Herman Asselberghs Speech Acts (2011) wel eens een sleutelfilm in het programma kunnen blijken te zijn. In een theatrale monoloog (uitgesproken door acteur Willy Thomas) vol
Godardiaanse retoriek en vertederend-verontwaardigde jaren tachtig poëtica ("Libiërs sterven alle avonden. George Clooney drinkt zijn Nespresso.") reflecteert de film op het ‘ultieme consumptieartikel’ Avatar. En daarmee op de manier waarop filmbeelden de wereld mediëren en wij die ervaren. James Cameron nodigde in die film zijn toeschouwers uit een wereld binnen te treden, door "een wereld te laten zien zoals hij echt is." Maar wat is die ‘echtheid’ vraagt Asselberghs zich af. De vluchtlijnen, kruispunten, knopen en stromen van de wereld lijken op het scherm heel dichtbij. Maar wat hij ziet is alleen "het resultaat van een wereld". Hij citeert De tijgerkat van Giuseppe Tomasi di Lampedusa: "Als we willen dat alles blijft zoals het is, moet alles anders worden."
En nu is alles anders. Nu leven we in een beeldenuniversum waarin alles anders is en niets hetzelfde is gebleven. Alleen de vragen. Wat echt is. En hoe we de wereld zien. En hoe we daar een beetje in kunnen ronddollen. Programma’s als ‘Flatness’ doen wat geen filmmaker of journalist of ontdekkingsreiziger of onderzoeker ooit in z’n eentje kan: ze brengen structuur aan in de vele antwoorden die op die vragen mogelijk zijn. Door perspectief te kiezen. Door in die samengebalde vuist die de wereld omklemt te prikken zodat hij zich opent en misschien wel iets heel onvermoeds laat zien.

De Kurzfilmtage Oberhausen vinden plaats van 2 t/m 7 mei in Oberhausen, nog geen twee uur treinen vanaf Amsterdam. De competitie is divers, vaak meer gericht op experiment en genre-overschrijdende films, dan op pure narratieve en plotgerichte kortfilms. Sinds 1999 vertoont het festival als eerste ter wereld ook een uitgebreid programma met muziekvideo’s. Het festival profileert zich verder met uitgebreide randprogrammering: themaprogramma’s, retrospectieven en dagelijkse discussies en nagesprekken bij elk programmablok en party’s en performances zorgen voor een echte community-sfeer.