74ste Filmfestival van Venetië

Venetië zit Cannes op de hielen, was vooraf het verhaal. Dat viel uiteindelijk mee, al bewees het festival in zijn 74e editie dat het nog altijd de vinger aan de pols van de tijd heeft met films die gruwelijk, melodramatisch of intrigerend uit de hand liepen.

Door Joost Broeren-Huitenga

Het was vast toeval dat de beveiliging in de loop van het afgelopen filmfestival van Venetië iedere dag net ietsje strenger leek te worden. Eerst mocht men nog fietsend langs de controleposten bij elke ingang van het festivalterrein. Toen moesten we afstappen, weer wat later gingen sommige tassen openen, vervolgens alle tassen. Tegen het eind van het festival droegen de politieagenten hun wapens duidelijk zichtbaar.
Het was nog steeds niks vergeleken bij de strenge voorschriften in Cannes, dat andere filmfestival waar de Mostra Internazionale d’Arte Cinematografica van Venetië — het oudste filmfestival ter wereld — sinds jaar en dag mee concurreert. In die slag lijkt Venetië de afgelopen jaren steeds dichterbij te komen en dit jaar waren de verwachtingen hoger gespannen dan ooit. Deels dankzij een tegenvallend jaar in Cannes, deels doordat Venetië als eerste A-festival een competitie voor Virtual Reality-films introduceerde — Kees Driessen schreef daarover twee artikelen voor filmkrant.nl.
Je zou zomaar kunnen denken dat de beveiliging ook af en toe in de zaal had plaatsgenomen. In opvallend veel films was escalatie een terugkerend thema dat — soms uitgesproken, soms indirect, soms onbewust — reflecteert op de maatschappelijke onrust die wereldwijd om zich heen grijpt.

Burenruzie
We zullen het hier niet te lang hebben over Darren Aronofsky’s mother! — de film werd vorige maand al besproken in de Filmkrant en sinds hij bij de wereldpremière op het Lido de meningen hevig verdeelde is hij hard op weg de meest besproken film van het jaar te worden. Maar met zijn schurende opbouw van klein huiselijk drama naar apocalyps was het wel het meest sprekende voorbeeld die escalatie.
Die drong zich echter al veel eerder tijdens het festival op. Direct in de eerste dagen van de Mostra sprongen twee films in het oog die in dat opzicht opvallende gelijkenissen vertoonden: het Libanese The Insult (te zien in competitie) en het IJslandse Under the Tree (in bijprogramma Orizzonti).
In The Insult groeit een klein geschil tussen een orthodox-christelijke automonteur en een bouwvakker van Palestijnse afkomst uit tot massale protesten en geweld. Under the Tree houdt het juist klein: van de langzaam maar zeker uit de hand lopende burenruzie over een boom in een tuin zijn hooguit de huisdieren collateral damage. Maar beiden laten zien hoe we ons bij discussies steeds dieper ingraven in het eigen gelijk en elke empathie met de vermeende tegenstander uit het oog verliezen, zoals beide makers ook in interviews benadrukten.
Overigens, over escalatie gesproken: Doueiri werd bij thuiskomst in Libanon ondervraagd door een militair tribunaal, na verdachtmakingen in de pers omdat hij in zijn vorige film The Attack te begripvol zou zijn geweest voor Israël. Daar ga je met je vredelievende boodschap — al werd Doueiri volledig vrijgesproken en was The Insult eerder al geselecteerd als Libanese Oscarinzending.

Opeenstapeling
The Insult en Under the Tree bleken het openingssalvo van een festival vol films die de klassieke drie-akten-structuur terzijde schuiven en in plaats daarvan kiezen voor de opeenstapeling, zowel in thematiek als structuur. Al koos de jury uiteindelijk voor Guillermo del Toro’s uiterst klassieke monster-romance The Shape of Water als winnaar van de Gouden Leeuw. Nipt boven de fantastische oorlogssatire Foxtrot van Samuel Maoz, die de belofte van zijn debuut Lebanon (2009) met deze tweede film ruimschoots inlost en op voorhand de grote kanshebber leek, maar het uiteindelijk met de Zilveren Leeuw moest stellen.
De ene regisseur kon overigens beter met die escalatie overweg dan de ander. In het geval van George Clooney’s Suburbicon, nota bene geschreven door Joel en Ethan Coen, voelt het geheel structuurloos, al valt er genoeg te grimassen om de extremiteiten die een
Amerikaans voorstadje in de jaren vijftig in hun greep krijgen. Michaël Roskam escaleert net te melodramatisch door in Le fidèle (zie interview en recensie op pagina 18). En in Ai Weiwei’s Human Flow, een twee-en-een-half uur durende opeenstapeling van dramatische beelden en vreselijke statistieken over wereldwijde migratiestromen, wordt de stapelstructuur (alle goede bedoelingen van de maker ten spijt) ronduit saai.
Maar Martin McDonagh doseert zijn escalatie meesterlijk in het messcherpe Three Billboards Outside Ebbing, Missouri, waarin een rouwende moeder in een klein dorpje tegenover een brute politiemacht komt te staan. Acteur Xavier Legrand bracht met zijn regie-debuut Jusqu’à la garde op de laatste festivaldag het meest schurend intieme voorbeeld: een zorgvuldig in beeld gebracht scheidingsdrama waarin de in het nauw gedreven vader steeds gewelddadiger gekke sprongen maakt.
Lucrecia Martel heeft er met Zama zelfs een nieuw meesterwerk mee gecreëerd: de tropische koortsdroom van een zeventiende-eeuwse Spaanse officier die, gestationeerd in de binnenlanden van Brazilië, langzaam gek wordt, net als de hele koloniale, slavenhoudende, inheemse inwoners onderdrukkende maatschappij om hem heen.

De volgende besproken films zijn aangekocht voor distributie in de Nederlandse filmtheaters: Foxtrot (datum nog niet bekend); The Insult (datum nog niet bekend); Jusqu’à la garde (datum nog niet bekend); mother! (nu te zien); The Shape of Water (te zien vanaf 15 februari); Suburbicon (te zien vanaf 16 november); Three Billboards Outside Ebbing, Missouri (te zien vanaf 11 januari); Zama (te zien vanaf 22 februari).