Past the Curtain

Het lijkt er soms op dat we in het Westen pas interesse in de cinema van een Oost- of Midden-Europees land krijgen als het in oorlog verkeert. Zie Oekraïne. Filmtheater Kriterion heeft een bredere blik en toont met het terugkerende programma Past the Curtain filmparels uit heden en verleden in Oost- en Midden-Europa. De nieuwe editie telt er vijf.

Niet iedereen weet het (meer), maar de Georgische cinema ging vanaf de jaren zestig tot in de jaren tachtig door een geweldige bloeiperiode. Overdreven? Fellini vond van niet en stak deze lofzang af: “De Georgische cinema is een compleet uniek fenomeen, levendig, filosofisch inspirerend, zeer wijs en tegelijkertijd kinderlijk puur en onschuldig.”

De Italiaanse grootmeester heeft gelijk en zag waarschijnlijk overeenkomsten tussen het groteske absurdisme in zijn eigen films en die van Georgische makers als Otar Iosseliani en Eldar Shengelaja. Deze filmmakers maakten onder meer heerlijk satirische films over de belabberde stand van zaken in het Sovjet-paradijs. Ze deden dat op zo’n subtiele verhullende manier dat ze de censuur omzeilden.

Een schitterend voorbeeld is Blue Mountains (Tsisperi mtebi anu daujerebeli ambavi), een satirisch, allegorisch meesterwerk uit 1983 van de vorig jaar overleden Shengelaja. De film speelt zich af in een uitgeverij, waar een jonge debuterende auteur zijn romanmanuscript komt inleveren. Vol verwachting hoopt hij op een serieuze reactie, maar niemand op de uitgeverij is geïnteresseerd in het manuscript. Zij zijn er allemaal vooral druk mee het leven voor zichzelf zo aangenaam mogelijk maken. In de kafkaiaanse bureaucratie belandt het manuscript ongelezen van de ene tafel op de andere. Maar Blue Mountains is meer dan een doeltreffende satire op de Sovjetbureaucratie. Dat in het gebouw van de uitgeverij steeds meer scheuren in de muren ontstaan, maakt de film ook tot een allegorie op het uiteenvallende communistische systeem. Wie wil weten hoe dat afloopt, moet de film, die bij de vertoning in het Kriterion-programma Past the Curtain kort wordt ingeleid, gaan zien.

Ook uit Georgië afkomstig, maar dan uit recente tijd, is de documentaire Smiling Georgia (Luka Beradze, 2023). De inhoud klinkt absurdistisch, maar is waar gebeurd. Tijdens de campagne voor de parlementsverkiezingen in 2012 beloofde de regerende partij op zoek naar stemmen arme plattelanders gratis kunstgebitten. Tandartsen werden naar het platteland gestuurd om alvast rotte kiezen en tanden te trekken, maar toen de regeringspartij de verkiezingen verloor werd het kunstgebittenprogramma acuut ingetrokken, met als gevolg veel plattelanders zonder gebit. Na de film zijn er Georgische hapjes en drankjes.

Naast de twee Georgische films zijn nog drie films te zien. De Tsjetsjeense film The Cage Is Looking for a Bird (Kletka ishet ptitsu, Malika Musayeva, 2023) toont de innerlijke wereld van een zeventienjarige, die om aan het benauwende dorpsleven te ontsnappen van een huwelijk droomt. Haar oudere zus wil op zoek naar vrijheid juist ontsnappen uit haar knellende huwelijk. Zij wil scheiden, maar haar moeder, wier man in de Tsjetsjeens-Russische oorlog is omgekomen, vindt dat ze moet volhouden. In de intieme film botsen moeder, die voor de traditie staat, en haar oudere dochter, die de moderniteit zoekt, hard op elkaar. De jongste dochter zoekt haar weg tussen beiden. De film wordt ingeleid.

In het Hongaarse The Fifth Seal (Az ötödik pecsét, Zoltán Fábri, 1976) loopt een oorlogsveteraan in 1944 in nazi-Hongarije een café binnen en raakt er in gesprek met vier mannen, die zich in het grijze gebied van aanpassen aan de oorlogsomstandigheden bevinden. Zij nemen geen stelling in de oorlog en houden zich overal buiten. De vraag van de veteraan of zij als ze voor de keuze stonden liever een slaaf of een slavenhouder zouden zijn, ontregelt de mannen volledig, met levensbepalende gevolgen. The Fifth Seal is geen traditioneel oorlogsdrama, maar een filosofische film over moraliteit in oorlogstijd. Na de film is er een nagesprek.

Het zich in vierentwintig uur afspelende Poolse Day of the Wacko (Dzien swira, Marek Koterski, 2002) tenslotte portretteert een verbitterende, gescheiden, zichzelf hatende leraar, in de greep van woede, frustratie, angst, depressie en melancholie. De film valt niet in de valkuil van ‘kijk eens wat een idioot’, maar houdt de kijker een spiegel voor: herkennen we iets in deze man? Na de film is er Poolse catering.

Past the Curtain | 1 februari t/m 22 april 2026 | Kriterion, Amsterdam