Viennale 2026: Nieuwe werelden

Filmkrant doet verslag van de 64ste editie van de Viennale, waar drie filmmakers digitale spelwerelden zien als uitgelezen plekken voor rouw.

Toen filmmaker David Gatten in 2005 ernstig ziek was, maakten filmmakers Phil Solomon en Mark LaPore een beterschapskaart voor hem. Alleen was het een korte film. En speelde deze zich volledig af in de wereld van Grand Theft Auto, het computerspel waar je als crimineel auto’s kunt stelen.

In die film, later Crossroad (2005) genoemd, is een man te zien die naar een blokkig boeket roze bloemen staart dat om zijn as draait. Solomon en LaPore hebben een nacht lang met cheatcodes geëxperimenteerd om de spelwereld te manipuleren, waardoor deze bloemen tevoorschijn kwamen.

Toen Mark LaPore niet lang daarna zijn leven beëindigde, maakte Solomon In Memoriam (2007-2008), een trilogie in Grand Theft Auto, ter nagedachtenis aan zijn vriend en medemaker. In deze korte films maakt razernij plaats voor bezinning. De gewelddadige wereld smelt als het ware weg. Weides ontrollen zich, in zachte kleuren groen, grijs en blauw. De camera zweeft over mistige rivieren in zwart-wit. Liberty City, de game-imitatie van New York, is verlaten. In het werk van Solomon staan de personages stil en nemen ze de schoonheid van GTA in zich op: bomen, water, een zonsondergang, etalages.

Solomon is niet de enige op de Viennale die een spelwereld met rouw verbindt. In Zoom In, Zoom Out (Fa xian zhi lü), het debuut van de Chinese filmmaker Dong Jie, wordt een fictief online multiplayer-videospel de plek om het verdwijnen van een huisgenoot te verwerken. In Everytime van Sandra Wollner is dat Minecraft.

Volgens de theorie van het dode internet zijn mensen online een minderheid geworden. Het merendeel van wat je online voorgeschoteld krijgt, wordt tegenwoordig gemaakt door bots of met behulp van artificiële intelligentie. Maar het internet is niet alleen in die zin een dode plek. Wanneer mensen verdwijnen, overlijden of ons negeren, blijft hun aanwezigheid online onveranderlijk bestaan. Dertig miljoen Facebook-accounts behoren inmiddels toe aan overledenen, en dat aantal groeit met de dag. Je telefoon herinnert je aan de verjaardag van iemand die er niet meer is. Wie heeft er niet eens een collage van koppelfoto’s op zijn telefoon zien verschijnen, maanden of zelfs jaren na een breuk?

In Zoom In, Zoom Out is Shi’s huisgenoot Gao is al een tijdje spoorloos. Als Shi zijn kamer betreedt, blijkt Gao’s computer nog aan te staan, met zijn favoriete game aan. Shi bestuurt zijn avatar en ontmoet zijn vriendin. Eerst online, dan in het echt.

Beelden uit het spel vermengen zich met beelden uit zijn ‘echte’ leven. In het spel praat Shi met een personage genaamd Yellow Doctor om informatie te verzamelen voor een missie. In Shanghai spreekt hij met een bezorger om informatie te krijgen over zijn verdwenen huisgenoot. De bezorger draagt een soortgelijk geel pak. Als Shi het spel opent, zit Gao’s avatar vast tussen de rotsen bij het water. Gao zelf is voor het laatst gezien op het strand.

Dong Jie laat de logica van de technologische samenleving in zijn film doorklinken. Als zijn telefoon trilt, trilt de camera mee. Belangrijke voorwerpen, zoals een telefoon of een notitieboekje, piepen wanneer Shi ermee in interactie treedt.

Ook in Everytime dringt het favoriete videospel van hun overleden dochter, zus en vriendin Jessie het leven van Ella, Lux en Mellie binnen. En de film zelf. Op momenten wordt de zon vierkant, zoals de blokken van Minecraft.

Mellie stuurt haar overleden zus nog steeds berichtjes. Ze speelt Minecraft, dat ze vroeger samen speelden. Overal zijn aandenkens: foto’s, home video’s. Een online archief dat de jonge Jessie bij hen houdt, “als een wandelend gedenkteken.” Dan ziet de familie een baby op het strand, die precies lijkt op de jonge Jessie. Ze nemen de baby mee, en doen alsof ze Jessie is. Ze proberen vooruit te komen door achteruit te gaan.

Vroeger hoorde je het modem zoemen terwijl je het internet opstartte. Al surfend doemden overal geluidjes op. Nu staat het internet standaard op stil: video’s worden automatisch geluidloos afgespeeld, er klinkt geen muziek wanneer je een website opent.

Was het internet ooit een futuristisch utopia, nu is het een dode plek. Een plek van het verleden. Van stilstand. Met die blik lijken Solomons game-avatars, die in een lege digitale wereld staan toe te kijken, profetisch.

De 64ste Viennale vindt plaats van 22 oktober t/m 3 november 2026. Lees ook Roosje van der Kamps eerste verslag.