Embé #10

De maker van The Invisible Ones en De man die achter de horizon keek schrijft maandelijks over de oneindige mogelijkheden van de jeugddocumentaire.

Daar zitten ze dan, aan de rand van de weg, omringd door een overmacht aan soldaten. Twee zwarte jongetjes van een jaar of elf, twaalf, schat ik. “Zuid-Afrika”, klinkt de stem van regisseur Trudy van Keulen, die eerder dit jaar op 87-jarige leeftijd overleed. “Een land vol geweld. Waar de afgelopen twee jaar achtduizend zwarte kinderen in de gevangenis zijn gezet.”

De film vertelt een ontluisterend verhaal over wanhoop, geweld, armoede en racisme, vanuit de belevingswereld van kinderen. De diepe contrasten in de film zeggen niet alleen iets over de Zuid-Afrikaanse realiteit, maar maken ook Van Keulens dringende noodzaak om dit verhaal te vertellen tastbaar.

Zuid-Afrika: Eén land, twee werelden werd op een zondagochtend in 1987 uitgezonden in de kinderprogrammering van de VPRO. Zou dat nog steeds kunnen? Kinderen met een jeugddocumentaire zo nietsontziend confronteren? Ik betwijfel het. De keiharde realiteit waarin kinderen soms moeten opgroeien verdwijnt langzaam uit zicht, verborgen achter een metershoge muur van… Ja, van wat eigenlijk? Desinteresse? Paternalisme? Angst? Kijkcijferambities? Geef je kinderen wat ze willen zien of wat ze zouden moeten zien?

Het eerste regelt TikTok. Het tweede is een publieke taak, zou ik zeggen.

In 2020 hield de jeugddocumentaireserie Mensjesrechten op te bestaan, ruim tien jaar lang een vast venster op kinderen wereldwijd en hun rechten. Ik kan me nog goed de aflevering herinneren over de dertienjarige Yazan: Ik ben niet bang voor de soldaten (Rinske Bosch, 2015). Hij woont met zijn ouders en zusje in een Palestijns vluchtelingenkamp nabij Bethlehem. Zijn oudere broer zit al tijden achter de tralies, omdat hij stenen heeft gegooid tijdens een demonstratie. Yazan zelf heeft ook het gevoel in een gevangenis te leven. Hij voetbalt dagelijks op straat, trapt lol met zijn vriend Ahmad, en krijgt bezoek van tante Rania en neef Mo’ath. Maar hij draagt ook het litteken van een rubberen kogel in zijn been.

En hij zou zo graag naar Jaffa en Jeruzalem gaan, en de zee bij Tiberias.

Die wereld is alleen bereikbaar met zijn verbeelding. Dus tekent hij een reispas waarmee hij voorbij de metershoge muur van de Israëlische soldaten kan. Dat, zegt Yazan, is “mijn vorm van verzet”.

Trudy van Keulen vertelde ooit in het Jeugdjournaal dat het haar precies daarom ging: kinderen laten zien “hoe gewone kinderen in soms buitengewone situaties het hoofd boven water weten te houden”. Omdat kinderen niet alleen het recht hebben om te zien, maar ook om gezien te worden. Waar ook ter wereld.

Zuid-Afrika: Eén land, twee werelden is te zien in De Schatkamer van Beeld & Geluid. De afleveringen van Mensjesrechten zijn terug te zien op ZappDoc.