Embé #9

De maker van onder meer The Invisible Ones en De man die achter de horizon keek schrijft maandelijks over de oneindige mogelijkheden van de jeugddocumentaire.

Mijn twee tienerzonen houden niet van documentaire. En nog minder van kunstmusea. Kortom, het ideale testpubliek voor Investigation Art Mysteries, de nieuwe jeugddocumentaireserie die ik met Finbarr Wilbrink maakte over raadsels in de kunst.

Toen ze tien en dertien jaar oud waren, heb ik een tijdje hun kijkgedrag bestudeerd. Ik dacht: als ik weet hoe ik mijn twee zoons moet verleiden om jeugddocumentaires te kijken, dan ligt de wereld aan mijn voeten. NPO keken ze nauwelijks. Vrijwel alle schermtijd ging naar Disney+ en Netflix. Die van tien keek alleen naar content voor twaalf-plus. Die van dertien keek vooral films voor zestien jaar en ouder. Een enkele familiefilm, verder vooral veel crime.

Ik begon langzaam te begrijpen waar hun aversie tegen documentaires vandaan kwam. De invloed van misdaadfilms op Nederlandse jongeren was in de zomer van 1955 ook onderwerp van gesprek tijdens Filmweek Arnhem, het eerste filmfestival van Nederland. Drie (!) dagen lang braken bestuurders en filmbonzen hun hoofd over één heikele kwestie: moeten kinderen naar de film?

Het probleem: steeds meer kinderen bezochten de bioscoop, maar wat ze daar te zien kregen, was “volkomen ongeschikt voor jongeren”. Bijkomend probleem: desinteresse onder docenten. “De onderwijzer die des Maandagsmorgens bij de les spreekt over de bioscoopvoorstellingen,” aldus de verslaggever van de Arnhemsche Courant, “verdient heus een standbeeld.”

Ik stuitte op het artikel omdat ik op zoek was naar de oorsprong van het jeugddocumentairegenre. Je weet pas waar je staat als je weet waar je vandaan komt en waar je naartoe wilt. Voor zover vindbaar in krantenarchief Delpher is dit het eerste artikel waarin de term ‘jeugddocumentaire’ valt.

Hendrik van der Vlist, wethouder Onderwijs in Utrecht, wist destijds precies wat de jeugd nodig heeft: “Geen kinderfilm van ’t genre: ‘Jantje heeft een glas gebroken’, maar evenmin mogen we films brengen, die een crimineel genre ademen.” Volgens Elsa Franco-Mendes gaat het erom dat “voor de jongens en meisjes veel te weinig documentaires worden gedraaid”. Haar woorden wegen zwaar. Al sinds de jaren twintig maakt zij zich hard voor film als kunstvorm. “Men geeft tonnen uit voor de Nederlandse speelfilm, doch laat men tonnen besteden aan de vervaardiging van een jeugdfilm.” Wethouder Van der Vlist geeft haar gelijk. Documentaires voor kinderen zijn de toekomst. Daarom heeft hij er in Utrecht ook voor gezorgd dat jeugddocumentaires voortaan vrijgesteld worden van ‘vermakelijkheidsbelasting’.

Jeugddocumentaire als verantwoord alternatief voor misdaadfilms en ander vermaak. Van zover komen we dus. Het maakte de opgave bij het maken van Investigation Art Mysteries wel kristalhelder: het verhaal van kunst vertellen alsof het ‘een crimineel genre ademt’. Mijn kids zijn tevreden met het eindresultaat. Maar wat Franco-Mendes en wethouder Van der Vlist ervan zouden hebben gevonden…