Actie! Op de set van Operatie Nachtwacht

Museumstraat 1, 1071 XX Amsterdam, 9 april 2026, 15.09 uur

Terwijl regisseur Oeke Hoogendijk en haar vaste crew – DoP Sander Snoep en geluidspersoon Mark Wessner – bezig zijn hun apparatuur van een karretje te halen in de glazen vitrine voor De Nachtwacht, gaan twee specialisten van het restauratieteam onverstoorbaar door met het millimeter voor millimeter verwijderen van de oude, vergeelde vernislagen op Rembrandts schuttersstuk.

Het werk maakt onderdeel uit van ‘Operatie Nachtwacht’, het grootste onderzoeks- en restauratieproject in de geschiedenis van het Rijksmuseum, en vindt plaats onder het oog van het publiek. Bezoekers kunnen de restauratie van De Nachtwacht op zeven meter afstand volgen door een glazen vitrine, ontworpen door de Franse architect Jean-Michel Wilmotte.

Maar Hoogendijk filmt vandaag ín de vitrine. Niet het monnikenwerk van het restauratieteam, maar twee speciale rondleidingen, eerst voor mensen met dementie, later voor blinde en slechtziende bezoekers.

De glazen deur gaat open en Manouk Oord, verantwoordelijk voor ‘toegankelijkheid’ bij het Rijks, vraagt of ze al kan binnenkomen. “Kunnen jullie nog heel even wachten?”, luidt de wedervraag van Hoogendijk. “Dan kunnen we het filmen.”

Even later staat Snoeps camera op de juiste plek en neemt het gezelschap plaats voor De Nachtwacht: zeven mensen met dementie en drie begeleiders. Hoogendijk legt vervolgens uit dat ze bezig is met een film. Nadat Wessner haar heeft gezenderd, steekt rondleider/museumdocent Anita Liemburg van wal: “Dit zijn de schutters die de stad veilig hielden, ze zaten in Hotel De Doelen. En daar heeft dit groepsportret eerst gehangen, in een chique nieuwe vleugel. Het was een soort Hall of Fame.”

Na haar inleiding vraagt ze wat er bij iedereen opkomt bij De Nachtwacht. “Ruzie”, antwoordt een man. “Er was ruzie, omdat niet iedereen in het midden kon staan.” “Dat is een saillant detail”, zegt Liemburg. “Daar hadden ze wel voor betaald”, gaat de man verder. “Dat heb ik gezien in een item op Het Jeugdjournaal.”

Er klinkt een mechanische piep: de hydraulische lift gaat een stukje omhoog. Liemburg wijst op de twee mannen in het midden, kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh, en pakt drie stofstalen uit haar koffertje – wol, katoen en fluweel – die ze van hand tot hand laat gaan. “Door je kleding kon je laten zien hoe rijk je was. IJdel hè?”, legt Liemburg uit. “Waar denken jullie dat het pak van luitenant Van Ruytenburgh van is gemaakt?”

Hoogendijk maant Snoep om de camera een stukje te verplaatsen en verrijdt zelf het materiaalkarretje, dat vanuit de nieuwe hoek mogelijk hinderlijk in beeld verschijnt. Voor de glazen wand komen steeds weer nieuwe groepen mensen staan, die niet alleen foto’s en filmpjes maken van De Nachtwacht, maar ook van het wonderlijke gezelschap vóór het schilderij.

“Ik denk dat we moeten gaan afsluiten”, zegt Liemburg nadat ze een dik half uur verhalen heeft verteld, prikkelende vragen heeft gesteld en creatieve opdrachten heeft gegeven, die leidden tot mooie en soms vreemde associaties en herinneringen. Terwijl ze al haar attributen weer in haar koffertje stopt, klinkt een klaterend applaus. “Hartstikke leuk”, zegt iemand. “Heel leerzaam”, zegt een ander.

Hoogendijk bedankt iedereen. Liemburg meldt dat ze het gezelschap naar de lift begeleidt en dan terugkomt met de groep blinden en slechtzienden. “Zetten jullie mijn zender even uit, zodat ik lekker kan klagen?!”

“Leuk toch?”, zegt Hoogendijk tegen Snoep als de rust even later weer is teruggekeerd in de glazen vitrine. Ze filmt al voor Operatie Rembrandt sinds de start, in juli 2019, niet alleen de belangrijkste stadia in het proces, maar ook het ‘exclusieve en besloten concert’ dat Sting begin dit jaar gaf in de Eregalerij en andere fotogenieke momenten. “Ik krijg alle medewerking van het museum, maar ik ben volkomen onafhankelijk. Ik volg zoveel mogelijk mijn intuïtie. Ik ben een soort huisfilmer geworden, maar het wordt zeker geen promotiefilm.”

Met een lach: “Met Het nieuwe Rijksmuseum ben ik tien jaar bezig geweest. Ik dacht dat dat lang was, maar dit gaat nog veel langer duren. Bij het Rijksmuseum zeggen ze: het schilderij bepaalt hoelang het duurt… nou, dan weet ik genoeg. Maar na deze restauratie gaat De Nachtwacht weer minstens honderd jaar mee, dat is wat echt telt.”

Operatie Nachtwacht Nederland, 2019-? | Scenario en regie Oeke Hoogendijk | Producent Discours Film | Camera Sander Snoep | Geluid Mark Wessner | Montage Gys Zevenbergen