Focus: Frans van de Staak

Vijfentwintig jaar geleden overleed Frans van de Staak op 57-jarige leeftijd. Mokum Film grijpt het aan voor een (gratis) avond over de filmmaker waar twee van zijn films worden vertoond. Ook wordt de vierde dvd in de serie Frans van de Staak Collectie en een internationaal boek over Van de Staak gepresenteerd.

Frans van de Staak was in alles het tegendeel van een sociaal vaardige filmmaker. Behagen was hem vreemd. Toen ik hem in 1991 in een hotelkamertje op het filmfestival in Rotterdam interviewde over zijn film Rooksporen, de verfilming van het toneelstuk De vrouw die een rookspoor achterliet van schrijver Lidy van Marissing, leverde dat geen sprankelend artikel op.

Kettingroker Van de Staak liet al snel merken dat hij interviews een hinderlijke onderbreking vond in zijn leven. Dat hij weinig spraakzaam was over zijn films – de kijker moest zelf maar op zoek gaan naar betekenis – irriteerde me. Waarom kon hij niet even gewoon uitleggen wat hij met Rooksporen beoogde? Gekunstelde artistiekerigheid? Ja, ik moest nog leren begrijpen dat niet iedere filmmaker panklare antwoorden paraat heeft.

Van de Staak was een filmauteur die zijn eigen weg volgde. Het leverde een zesentwintig films tellend oeuvre op met een volstrekt eigen signatuur. Zijn films kenmerken zich door lange camera-instellingen, acteurs die zich uitdrukken in literaire taal – de meeste van zijn films zijn gebaseerd op literatuur – en de afwezigheid van een conventionele verhaallijn. In zijn films draait het om de macht, en vooral de onmacht, van de taal. Nooit brengt taal personages dichter bij elkaar, ze drijft hen juist verder uiteen, omdat elk woord weer aanleiding kan zijn voor nieuwe misverstanden en onbegrip. “De-Van-de-Staak-mens” zit gevangen in een verbaal universum, waaruit hij tevergeefs probeert te ontsnappen. Inderdaad: dat levert geen vrolijk schouwspel op, wat misschien de reden is dat Van de Staak nooit volle zalen trok. Wel gewaardeerd werd hij door collega’s als Kees Hin en Johan van der Keuken, filmmakers die net als hij experimenteerden met filmtaal.

Wie wil zien hoe dat uitpakte bij Van de Staak moet 28 mei naar Rialto de Pijp gaan. Te zien zijn de films De directeur (1978) en De onvoltooide tulp (1980). De korte film De directeur is niet door Van de Staak maar Chris Hahn geregisseerd; Van de Staak is erin te zien als acteur.

Het wel door Van de Staak geregisseerde De onvoltooide tulp (1980) is de eerste speelfilm van de eigenzinnige filmmaker. De 77 minuten durende film telt 28 korte scènes waarin telkens een man en een vrouw voorkomen. Het verrast niet dat taal de hoofdrol speelt in de film. De in verheven literaire taal uitgesproken dialogen van de personages contrasteren met de banaliteit van de inhoud en de triviale beelden. Van de Staak droeg de film op aan de filmmakerduo’s Johan en Nosh van der Keuken en Jean-Marie en Danièle Straub, filmmakers die even eigenzinnig en compromisloos zijn als hijzelf.

Naast de filmvertoningen is er de presentatie van de vierde dvd in de serie Frans van de Staak Collectie. Daarop staan de twee vertoonde films. Ook is er de presentatie van The Word as Archipelago, een internationale publicatie over Van de Staaks oeuvre. Het boek bevat (film)teksten van hem en interviews plus een uitvoerige filmografie.

Het laatste woord is aan Johan van der Keuken: “Bedenk dat er geen waarachtiger dichter van het witte doek is dan deze wellicht kritisch bescheiden en hooghartige Van de Staak, die niets achterhoudt, zelfs geen bom, zelfs geen conventionele kijker met doorweekt zitvlees, maar die iets openhoudt: een deur.”

Hommage aan Frans van de Staak | 28 mei 2026, 19.00 uur | Rialto de Pijp, Amsterdam | gratis kaarten zijn te bestellen via een mailbericht aan info@mokumfilm.nl