Orphan

In het Boedapest van 1957 moet de twaalfjarige Andor onder ogen zien wie zijn vader is. Hoewel László Nemes zijn derde speelfilm baseerde op het leven van zijn eigen vader, voelt Orphan afstandelijker dan zijn eerdere werk.

Andor praat met zijn vader via de boiler. De immense verwarmingsketel staat in de kelder van het appartementencomplex in Boedapest waar de twaalfjarige jongen in 1957 met zijn moeder Klara woont. En biedt een luisterend oor zolang zijn vader Hirsch er niet is.

Die verdween aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, waarschijnlijk richting de gaskamers. Maar voor Andor kan hij elk moment terugkeren.

In plaats daarvan dient de boertige slager Berend zich aan. Eerst zijn er schichtige blikken van Andors moeder als ze denkt Berends motor te horen, of hem in de verte denkt te zien lopen. Dan is de man ineens onderdeel van hun gezin.

Hoewel László Nemes zijn derde speelfilm de titel Orphan (Árva) gaf, en hoofdpersoon Andor in de openingsscène nog in een weeshuis woont, is de jongen dus geen wees. Hij heeft zijn moeder nog, en in zekere zin draait het drama van de film om zijn keuze tussen twee vaderfiguren.

Andors ‘verwezing’ is eerder metaforisch: hij zal onder ogen moeten zien dat zijn ouders niet de mensen zijn die hij dacht. Dat zijn moeder om de oorlog te overleven ondenkbare dingen heeft moeten doen. En daarmee ook dat hijzelf uit ander materiaal is gebouwd dan hij misschien zou willen. “Hoe woedender je op hem bent, hoe meer je als hem bent”, verzucht zijn moeder over Andors verzet tegen Berend.

Nemes verfilmt met Orphan het levensverhaal van zijn vader, en via diens blik ook dat van zijn grootmoeder. Na de successen van zijn eerdere films Son of Saul (2015) en Sunset (2018) kostte het Nemes bijna acht jaar om deze opvolger te maken.

Dat kwam niet alleen door de coronapandemie, maar ook omdat de filmmaker een vergeefse poging deed een project in Hollywood van de grond te krijgen. In interviews sprak hij over het wrange feit dat hij in het Hongarije van Viktor Orbán minder inmenging van hogerhand ondervond dan binnen het Amerikaanse studiosysteem.

Protest
De langere aanloop lijkt zijn sporen op Orphan te hebben nagelaten; iets van de urgentie en drive die de twee eerdere films hadden, ontbreekt hier. Waar die films dicht bij hun hoofdpersonen bleven, en daarmee de blik vernauwden met een even chaotisch als enerverend effect, is de stijl in Orphan klassieker. De goudgetinte 35mm-beelden stralen soms een ronduit nostalgisch gevoel uit, ondanks de intense trauma’s waar de film om draait.

Het spel van de jonge hoofdrolspeler Bojtorján Barabas is intelligent maar ook wat afstandelijk. Emotioneel komt Orphan mede daarom minder binnen dan Nemes’ vorige werk, maar ook in zijn derde film biedt hij weer een grote rijkdom aan ideeën. Nemes laat het particuliere verhaal van zijn familie namelijk ook symbool staan voor een grotere beweging van de geschiedenis, zoals dat ook in zijn eerdere films gebeurde. Orphan speelt zich af in de nasleep van een grootschalig en hardhandig neergeslagen protest tegen de communistische dictatuur. Een belangrijke verhaallijn draait om een jonge activist die zich voor de autoriteiten heeft verscholen en Andor om hulp vraagt.

In zekere zin vormt Orphan het slotstuk van een thematisch drieluik. Telkens zijn het emotionerende individuele verhalen, geworteld in de grotere geschiedenis van zijn thuisland Hongarije en van Europa als geheel. In zijn speelfilmdebuut Son of Saul keek Nemes op uitzonderlijk intense wijze de Holocaust in de ogen. In Sunset belichtte hij vervolgens de chaotische aanloop naar de wereldoorlogen. En in Orphan toont hij de nasleep daarvan.

Nemes toont hoe Europa de trauma’s van de Tweede Wereldoorlog te boven moest komen, en dat deels deed door weg te kijken van de wandaden die werden begaan. Weg te kijken van de gruwelijkheden die door ons bloed stromen.