Redactioneel – februari 2026

Onlangs werd me te kennen gegeven dat ik binnen enkele maanden geen recensies meer kan schrijven voor dagblad Trouw. Met recensies, wist de hoofdredactie, bereik je geen jonger publiek.

In dat ‘weten’ verbergt zich een wankele wereld. Hoe weet men dat? Men meet, analyseert. Wat niet te meten valt en wat vervolgens uit zicht verdwijnt, is wat mogelijk is. Laten we dat idealisme noemen. Het zogenaamde realisme voert de boventoon. Maar realisme is een soort trechterdenken: een tunnelvisie.

Cijfers meten niet wat nog niet bestaat. Mensen willen geen boeken meer lezen, was de afgelopen twintig jaar zo’n realistische gedachte. De werkelijkheid is complexer. En bovendien: veel plooibaarder. Als je de supermarkt vol rotzooi legt, dan is dat wat mensen eten. Als je muzieklessen, theatercursussen en filmeducatie op scholen onmogelijk maakt, et cetera. Zoals wiskunde in zekere zin een taal is die je kunt leren, die je kunt perfectioneren, is musiceren en het kijken naar en nadenken over films dat ook.

Idealisme heeft een aura van naïviteit gekregen. Realisme klinkt ferm en stoer. Maar realisme is per definitie iets van het moment, het is kortstondig. Idealisme maakt het mogelijk om verder vooruit te kijken. Om een andere koers te kiezen. Kunst, cultuur en de reflectie daarop zou je kunnen zien als idealistisch, als dromen van wat er mogelijk is.

Dat idealisme van, laat ik het ‘vrije ontplooiing’ noemen, heeft zich de laatste decennia steeds verder in de verdediging laten drukken door de schijnbaar onverzettelijke logica van het kosten-batendenken. Het land als een bedrijf runnen. Maar zoals fundamenteel wetenschappelijk onderzoek de vreemdste nieuwe inzichten kan opleveren, waardoor je in de toekomst misschien toch het aanvankelijk onmeetbare kunt meten – om het even in kosten-batendenken te formuleren – zo creëert een samenleving als geheel de vreemdste en mooiste nieuwe dingen als je je niet laat beperken door wat nu meetbaar en begrijpelijk is.

Niets van dit alles is nieuw. Het punt is alleen: je moet ervoor kiezen. Waarschijnlijk steeds opnieuw. Zoals nu blijkt dat ook vrijheid geen eindresultaat van een evolutie is, maar iets dat constant opnieuw bevochten moet worden. Je moet durven dromen, om het nog wat zachter te zeggen. Maar ook dat zachte moet je keihard bevechten. Zodat het voorheen onvoorstelbare en onmogelijke mogelijk wordt.