IFFR 2026: Retrospectief Marwan Hamed

Het rijke oeuvre van Marwan Hamed, een van de belangrijkste chroniqueurs van hedendaags en historisch Egypte, wordt gedreven door subversieve krachten.

De films van Marwan Hamed (1977) breken in Egypte en het Midden-Oosten het ene na het andere bezoekersrecord, maar zijn in Europa goeddeels onder de radar gebleven.

Op het IFFR werd in 2023 voor het eerst een film van Hamed vertoond: Kira & El Gin (2022), een thriller over verzetsstrijders die zich tijdens de Egyptische revolutie van 1919 keren tegen de Britse bezetter. Dat thema, van subversieve krachten die zich onder de oppervlakte verzamelen om aan de stoelpoten van het establishment te zagen, komt terug in alle films uit Hameds rijke oeuvre, waar IFFR dit jaar een van haar vijf Focus-programma’s aan wijdt.

Een aanzienlijk deel van dat oeuvre bestaat uit boekverfilmingen van de Egyptische auteur Ahmed Mourad. Hamed verfilmt deze verhalen, veelal over einzelgängers die de wereld naar hun hand willen zetten, in een romantische, barokke stijl die onder meer doet denken aan het werk van Alfred Hitchcock en Martin Scorsese. Het groene legerjasje dat beroepscrimineel Ibrahim draagt in Ibrahim Labyad (2009) lijkt een subtiele hommage aan Scorsese’s Taxi Driver (1976).

Travis Bickle had dan ook niet misstaan in Hameds werk, als subversief personage dat ervan overtuigd is dat hij de wereld gaat redden. “Hij is een respectabel en vroom man”, zeggen mannen in Hameds films vaak over elkaar, in het bijzijn van andere personages, die ze willen overtuigen van hun intrinsieke goedheid. Zo’n ijdele uitspraak, die iets zegt over de wijze waarop sommige Egyptenaren de schijn ophouden, heeft ook een overduidelijke, ironische lading: veel hoofdpersonen uit Hameds films zijn wellustige zondaars, die roken, drinken en drugs gebruiken. Je kan de wijze waarop hij deze mannen verbeeldt ook zien als een metafoor voor het Egypte van nu: een land dat, om de westernserie Deadwood (2004-6) te citeren, is gebouwd op de fundamenten van een “afgesproken leugen”.

Dwarsdoorsnede
Wie Hameds werk onder een vergrootglas legt, ziet de waarheid die zich achter die leugen verschuilt. Zoals in zijn ambitieuze speelfilmdebuut The Yacoubian Building (Omaret Yakobean, 2006), over een in art-deco-stijl opgetrokken appartementencomplex in het centrum van Caïro, waarvan de populatie fungeert als een dwarsdoorsnede van de Egyptische samenleving. In deze ensemblefilm laat Hamed zien hoe het leven in de metropool in de loop van de decennia is veranderd. Als het bouwwerk in 1937 wordt opgeleverd, wordt het bewoond door “hoogwaardigheidsbekleders, buitenlanders en Joodse families”. Na de militaire coup van 1952, als de Britsgezinde koning Faroek I wordt afgezet, trekken generaals in het pand.

Het gros van het verhaal speelt zich af in 1990, als de Eerste Golfoorlog is uitgebroken. Het leven in Caïro ziet er een stuk minder florissant uit; corruptie tiert welig. De bewoners van het complex zijn stuk voor stuk gehaaide charlatans en de arme zoon van de conciërge, die vanwege zijn lage afkomst geen politieagent mag worden, ontpopt zich tot een wraakzuchtige jihadist die op zoek is naar gerechtigheid. In Hameds films voelt het alsof de revolutie uit 1919 nooit ten einde is gekomen. Er sluimert altijd iets.

Neem The Originals (2017), een satire over een bankier die oude kranten verzamelt en na zijn onverwachte ontslag wordt gerekruteerd in een ondergronds netwerk dat onder het mom van vaderlandsliefde nietsvermoedende landgenoten surveilleert. Of Diamond Dust (2018), waarin een apotheker ontdekt dat zijn vader een seriemoordenaar was die corrupte figuren vermoordde. In die film wordt in de openingsscène al verklaard dat wat de kijker gaat zien direct te maken heeft met hoe Egypte zich na die coup in 1952 heeft ontwikkeld.

Eigengereide psychiater
Er is in Hameds films een duidelijke causaliteit tussen historische ontwikkelingen en het gedrag van zijn subversieve personages. Gedrag ontstaat niet uit het niets en dat is ook precies wat de eigengereide psychiater Yehia Rashed (Karim Abdel Aziz, al jaren een van de bekendste acteurs in de Arabische wereld) in The Blue Elephant (2014) en The Blue Elephant 2 (2019) onderzoekt: hij wordt ingeschakeld om psychiatrische patiënten met ernstige daden op hun kerfstok te behandelen. En die daden en geestesgesteldheden ogen weer als allegorieën voor de staat van Egypte.

In zijn nieuwste film El Sett (2025) portretteert Hamed de iconische Egyptische zangeres Umm Kulthum (1898-1975). Zij bemoeide zich met de binnenlandse politiek, was in de jaren vijftig een supporter van president Gamel Abdel Nasser en werd een voorvechter van het Panarabisme. Ze is, in die zin, een subversief personage dat zich uitstekend leent voor Hameds vertelstijl. De Egyptenaar blijft films maken die een groot publiek aanspreken, maar gaat de (blauwe) olifanten in de kamer niet uit de weg.