Dansplaining #58

Dan Hassler-Forrest zoekt als de Indiana Jones van de filmwetenschappen naar verborgen betekenissen en geheime kamers van de filmgeschiedenis.

Het duurt nog een jaar voordat we de honderdste verjaardag van Fritz Langs befaamde epos Metropolis (1927) mogen vieren. Deze aartsvader van de sciencefictionfilm wierp zijn schaduw vooruit over het hele genre, zowel in de nadruk op spectaculaire visuele effecten als in de thema’s die de film aansneed.

En omdat Metropolis zich volgens de overlevering afspeelt in het jaar 2026 is het nieuwe jaar hoe dan ook een mooie gelegenheid om stil te staan bij de vraag wat we 99 jaar later nog kunnen leren van dit gemankeerde meesterwerk.

Natuurlijk moeten we deze film niet interpreteren als een letterlijke voorspelling over het jaar 2026. Sciencefiction zegt altijd meer over het moment waarop het gemaakt is dan over de toekomst waarin het zich zogenaamd afspeelt. Dus precies zoals Orwells Nineteen Eighty-Four ons veel vertelt over angst voor propaganda en de macht van massamedia na de Tweede Wereldoorlog, kan Metropolis ons veel leren over het Europa van 1927.

Die roaring twenties waren een onstuimige tijd, waarin het kapitalisme in een stroomversnelling raakte en economische ongelijkheid hand over hand toenam. Ongeremde speculatie op de financiële markten creëerde een decadente nieuwe klasse van miljonairs, terwijl energieke sociale bewegingen geleid door feministen en vakbondsleiders politieke debatten aanzwengelden, geleid door het idee dat de Russische Revolutie zich kon uitbreiden naar de rest van Europa.

De groeiende kloof tussen arm en rijk voedde de angst voor een gewelddadige crisis, die nog eens verder werd vergroot door de explosieve ontwikkelingen in mechanisatie en automatisering. Historici die terugblikken op deze tijd, zien in deze economische ongelijkheid de belangrijkste voedingsbodem voor de catastrofale aantrekkingskracht van fascistische leiders, die simpele oplossingen boden voor complexe sociale en economische problemen.

In Metropolis staat precies deze kloof centraal: de burgers van de futuristische stad wonen in luxe en rijkdom, terwijl de arbeiders onder de grond moeten ploeteren om te overleven. In deze makkelijk ontvlambare context is de komst van artificiële intelligentie de vonk die het klassenconflict tot het punt van ontbranding brengt. Het personage Rotwang is dan ook de klassieke figuur van de onverantwoordelijke uitvinder die technologische innovatie introduceert zonder de gevolgen daarvan te kunnen overzien.

Dus ook al is Metropolis nooit bedoeld als voorspelling over het jaar 2026, toch is het unheimisch om te observeren hoe deze film een directe reflectie lijkt van de crisis waar we nu middenin zitten. De laatste keer dat vermogensongelijkheid zo groot was als nu, was precies honderd jaar geleden. En de opmars van populistisch extreemrechts in de politiek gaat ook nu gepaard met de onvoorspelbare impact van de huidige AI-bubbel. Metropolis biedt helaas geen oplossing – maar blijkt onverminderd relevant als waarschuwing.