Redactioneel – 30 mei 2018

We hebben hier op de redactie zoveel tijdreisfilms gezien dat we af en toe denken dat we op twee plekken en in twee tijden tegelijk kunnen zijn. Zoals nu, middenin de productie van het juninummer, en ook alvast bezig met een themaspecial voor het zomernummer over de ‘female gaze’. Dat is niet alleen maar langetermijnplanning. Die zomerspecial bestaat namelijk straks ook op twee plaatsen. Als bijlage bij kunsttijdschrift See All This. En in onze juli/augustus-editie. En op filmkrant.nl natuurlijk. Dus eigenlijk in drie universa. Daar draait een beetje tijdreiziger natuurlijk haar hand niet voor om.
Dat op vele plekken en in vele tijden tegelijkertijd zijn is misschien ook wel een mooie metafoor voor al dat nadenken over wat dat nou is, die vrouwelijke blik. Die vrouwelijke stem in de kunsten, die 99 jaar nadat vrouwen in Nederland stemrecht kregen nog steeds niet overal vanzelfsprekend wordt gehoord. Dat geldt niet alleen voor de kunsten.
Vrouwelijkheid is inmiddels ook een gepolitiseerd begrip geworden. Met name bij voor- en tegenstanders van zogeheten identiteitspolitiek. In hoeverre is je sekse bepalend voor je identiteit? Dat is iets waar we straks in een artikel over twee filmende transvrouwen, Lana en Lilly Wachowksi (bekend van The Matrix en Sense8) een antwoord op hopen te vinden. Of een deel van een antwoord. Want aangezien de discussie over identiteiten momenteel net zo vluchtig en fluïde is als al die identiteiten zelf, kan een antwoord van vandaag een vraag van morgen zijn.
Nadenkend over wat precies de ‘female gaze’ in film en televisie is, kwam de transgender tv-producent Jill Soloway (Transparent, I Love Dick) tijdens een lezing op het Filmfestival Toronto tot de conclusie dat die misschien wel niet aan gender gekoppeld was. Voorlopers van wat we tegenwoordig als de ‘female gaze’ van Lynne Ramsay en Andrea Arnold beschrijven zijn filmmakers als Krzysztof Kieslowski en Todd Haynes. De eveneens aanwezige filmwetenschapper Laura Mulvey, die in de jaren zeventig verantwoordelijk was voor het beschrijven van de dominante ‘male gaze’ in de cinema, opperde dat ‘feminine gaze’ misschien een betere term was. In het Nederlands zitten we dan meteen met vertaalproblemen.
Identiteit is natuurlijk ook iets wat tussen de woorden schuilt.
Hoe identificeren we de ‘female gaze’? Moeten we hem politiseren of esthetiseren? Is het ‘dé andere’ blik die zich afzet tegen de dominante blik? Of is het ‘een andere’ blik, die aangeeft dat er vele gezichtspunten zijn die ons misschien wel niet van elkaar onderscheiden? Soloway citeerde daarom Roger Ebert, die film een empathiemachine noemde. Om de werking van die machine te kunnen begrijpen moet je met de blik van de ander kunnen zien, wie dat ook is. Met de stem van de ander kunnen spreken, omdat het ook jouw stem is. Hoe vurig de discussies ook kunnen zijn, die je met die stem moet voeren.

Dana Linssen | @danalinssen

P.S. De tweelingzussen van See All This en de Filmkrant worden op 4 juli ten doop gehouden met een speciale voorpremière van Grace Jones: Bloodlight and Bami in EYE Amsterdam.