Telefilm 2018: Hanro Smitsman over Gelukzoekers

‘We zoeken allemaal geluk’

De Telefilms staan dit jaar in het teken van de liefde. Regisseur Hanro Smitsman maakt met Gelukzoekers een bonte Romeo en Julia-komedie, met een vete tussen Groningse boeren en bijna uitgeprocedeerde asielzoekers. Smitsman: "Het is alsof ik nu pas begin als filmmaker. Inmiddels heb ik de nodige ervaring om werkelijk dingen te vertellen."

De komedie Gelukzoekers husselt grote Nederlandse kwesties door elkaar, met verontrustend resultaat. In een boerendorp zien we kansloze jongemannen, slachtoffers van de Groningse aardbevingen en asielzoekers. "Gelukzoekers is een schrijnende cocktail. Aan de ene kant staat de Nederlandse Harko [David Elsendoorn — LvZ] die weg wil, maar niet weg kan en aan de andere kant de Syrische Faiza [Jouman Fattal — LvZ] die niet weg wil, maar weg moet. De pijn slaat je niet van begin af aan om de oren, maar overvalt je gaandeweg. Het was de kunst om aan niets van ernst voorbij te gaan en tegelijkertijd lol te maken om aan diezelfde ernst te ontsnappen."

Het woord ‘asielzoeker’ is ingeruild voor het woord ‘gelukzoeker’ (niet geluk-s-zoeker). Waarom? "Om het absurdistische karakter te benadrukken kozen we voor ‘gelukzoeker’, zonder tussen-s. De term is wonderlijk. We zijn allemaal op zoek naar geluk, maar dit woord heeft een negatieve bijklank. Er is een verrechtsing gaande in Nederland en mensen worden steeds individualistischer. Dat werkt vergiftigend. Geluk bestaat enkel tussen mensen en je moet het delen. Ik kijk verbijsterd naar hoe de Groningers aan hun lot worden overgelaten. Ze durven de scheuren in hun huis niet meer aan te geven, omdat ze bang zijn dat het onbewoonbaar wordt verklaard. Rijkdom wordt er weggehaald en er wordt niets teruggegeven. Waar zijn de demonstraties? Ook opvallend is dat kennis niet meer noodzakelijk is om een mening te hebben. De filosoof Ludwig Wittgenstein zei: pas als je erover weet, mag je erover praten. Wittgenstein is vergeten."

Gelukzoekers

Je film heeft een absurdistische, bijna satirische, inslag en zit bomvol referenties naar toneelstukken, films en nieuwsberichten. Het is of je af en toe een krantenkop ziet langskomen, zoals wanneer Harko’s vrienden de ingang van het azc decoreren met varkenskoppen. Vertel. "Via absurdisme kun je je ideeën resetten en een nieuwe blik aannemen. De vrienden van Harko zijn boerenjongens zonder toekomstperspectief. Een uitkering is voor hen het grootste goed. Er zit geen kwaad in ze, maar ze leren van de televisie dat ze vreemdelingen moeten haten. Ze doen wat ze denken dat er van hen verwacht wordt en verzetten zich tegen de ‘stroom van gelukzoekers’. Daarmee verwonden ze zichzelf het meest. Letterlijk. Eén jongen raakt tweeëneenhalve vinger kwijt en redeneert dat beter was om ze alle drie helemaal kwijt te raken, want dat is meer. De moeder van Harko is er om de tragiek van de aardbevingen te vertegenwoordigen. Ze is geobsedeerd door de scheur in haar muur en haar scheurmeter. Intussen kampt ze met een verslaving. Ik liet haar uit een vaas drinken. Toen realiseerde ik me dat ik mijn eigen moeder aan het vormgeven was. Zij had Parkinson en raakte verslaafd aan de medicijnen. Zij dronk ook uit een vaas."

Wil je iets met je films veranderen? "Nee, ik ben geen activist. Dan luister ik naar de schrijver Oscar Wilde: kunst is niet moreel of immoreel, kunst werkt wel of werkt niet. Je moet oppassen voor welke missie of goede bedoeling dan ook. Maar ik wil er wel over praten. Ik merk overigens dat ik, meer dan vroeger, nadenk over welke doelgroep ik wil bereiken. Als je een kleine serieuze arthousefilm maakt, spreek je een publiek aan dat je al hebt en waarschijnlijk je overtuigingen deelt. Dan zoek ik liever een nieuw publiek op."

Momenteel draait je film Broeders in de bioscoop. Wat kunnen we nog meer van je verwachten? "Ik ontwikkel een dramafilm over de burgeroorlog tussen de Russen en de Tsjetsjeense rebellen en werk daarnaast aan een komedie, over een automonteur. Hij verhuurt een auto aan twee jihadisten en die smeren ‘m naar Syrië. Hij zet de achtervolging in via het ingebouwde track and trace-systeem. En dan is er een film waarvan ik het nog steeds jammer vind, dat ik hem niet heb kunnen maken. Die gaat over de eerste gijzelingsactie in Nederland. Leden van het Japanse Rode Leger gijzelden in de jaren zeventig de Franse ambassade. Er vielen geen doden. Om die reden heb ik de financiering niet rond kunnen krijgen. Ze vonden er geen verhaal in zitten, maar het tegenovergestelde is waar. Doordat Nederlanders geen ervaring hadden met gijzelingen zijn ze, tegen alle gewoonten in, met de gijzelnemers blijven praten. Daardoor is er niemand gesneuveld. Ik stelde me Dr. Strangelove-achtige taferelen voor, maar dan met een Japanner, een Fransman en een Nederlander. Inmiddels is deze praattechniek overal overgenomen. Hij heet The Dutch Approach."

Laura van Zuylen

Gelukzoekers wordt op woensdag 28 februari om 20:25 uitgezonden op NPO3 (herhaling op vrijdag 2 maart om 22:55 op NPO3).