IFFR: Critics’ Choice 2018

Is filmjournalistiek verworden tot een meningenindustrie? Een service-economie? Een nieuwe editie van de Critics’ Choice op het Filmfestival Rotterdam onderzoekt in samenwerking met het Slow Criticism Project van de Filmkrant de voorwaarden voor ‘duurzame’ filmkritiek.

Door Jan Pieter Ekker en Dana Linssen

Filmkritiek is niet meer wat het was. Nu heeft niemand ooit precies geweten wat filmkritiek was, want vanaf het eerste moment dat men over film begon te schrijven, moest de filmkritiek zich als journalistiek genre als het ware per film opnieuw uitvinden. En dat is eigenlijk nog steeds zo. Elke nieuwe film stelt nieuwe eisen aan het schrijven. Maar zo’n honderd jaar nadat de eerste filmrecensies werden gepubliceerd kunnen we in ieder geval spreken van een praktijk die zich uit de kunstkritiek heeft ontwikkeld en de buitengrenzen van het vakgebied grofweg in kaart brengt.
Waar de eerste schrijvers over film vooral bezig waren film af te zetten tegen de overige kunsten en vormen van massamedia en vermaak (en vaak ook als kunstvorm te verdedigen), lijkt de filmcriticus sinds de introductie van digitale media in journalistiek en filmproductie in een permanente legitimiteitscrisis verzonken. Niet meer de vraag wat film is (of het filmische) staat voorop. Maar de vraag of het (nog wel) nut heeft om erover te schrijven.
Niet alleen omdat de komst van internet een bepaalde democratisering van de functie van de criticus met zich meebracht, maar vooral omdat reclame en marketing op het gebied van film zo’n integraal onderdeel zijn geworden van productie en distributie dat je je de vraag kunt stellen of een traditionele recensie daar nog wel tegenop kan. (Dat is overigens alleen een relevante vraag als je ervan uitgaat dat het beoordelen van films de voornaamste functie is van kritiek).
Het gevolg was echter dat filmkritiek zich in een concurrentieslag begaf met de filmcommercie door zich de strategieën van de filmpubliciteitsmachine eigen te maken: het schrijven over grote films en sterren werd een manier om aandacht te trekken, ten faveure van een andere journalistieke functie, namelijk het op zoek gaan naar wat nieuw en nieuws was. Het ‘news’ werd ingeruild voor ’the known’.

Crisiskritiek
Die situatie duurt nu al zo lang dat je je moet afvragen of deze vorm van crisiskritiek niet de default mode van de filmkritiek is (geworden). En belangrijker nog: waarom? Want eigenlijk is het bizar dat de journalistiek twintig jaar na de komst van recensieaggregaat Rotten Tomatoes nog steeds aan het worstelen is met de gevolgen van internet en sociale media. Terwijl de eerste generaties internetpublicisten en -kunstenaars, en inmiddels steeds meer ontwikkelaars van sociale media-apps zich inmiddels van het medium beginnen af te keren, en hun heil zoeken in kleinschalige, offline, of tenminste reclamevrije initiatieven.
De stand van zaken in de filmkritiek bleek een cynische testcase voor ontwikkelingen in de journalistiek in het algemeen. De komst van feitenvrije journalistiek, filterbubbels en fake nieuws had zonder dat we het door hadden voor het eerst hun bedrieglijke gezicht laten zien in de filmjournalistiek. Terwijl films al sinds de jaren negentig de mogelijkheden van het steeds virtueler van de wereld worden hadden onderzocht. Terwijl de academische wereld deze schizowerkelijkheid van films als The Matrix en verder onderzocht, vergaapten we ons aan bullet time en andere vormen van spektakel, die ons — geheel in de stijl van The Matrix overigens — eerder in slaap susten dan wakker schudden.

Meningenindustrie
In de vier Critics’ Choice-programma’s die we inmiddels voor het Filmfestival Rotterdam hebben georganiseerd, hebben wij steeds voorbij die crisis willen kijken. Het kan namelijk niet zo zijn dat een industrie die in het centrum van de macht staat en onontbeerlijk is om onze tijd te begrijpen, elke vorm van duiding en analyse de mond snoert. Natuurlijk was het een tijdlang amusant om in navolging van het postmodernisme de kritiek dood de verklaren, de criticus z’n gezag te ontnemen en ondertussen gezombificeerde recensies te blijven afleveren die alleen nog maar een functie hebben in een journalistieke meningenindustrie en service-economie. Een positie die nog verder wordt ondergraven door het politiek gevoede wantrouwen tegen journalistiek en kunst in het algemeen.
De vragen die we de afgelopen drie jaar in de Critics’ Choice stelden waren gericht op het heroverwegen en heruitvinden van de positie van de journalist en de filmcriticus. Met name vragen over copyright en andere vormen van eigendom en toe-eigening (‘Whose Cinema?’) legden de vinger op de zere plek. Dat we dat in een festivalsetting deden was niet toevallig. Juist op filmfestivals worden de verschillende functies van de filmjournalist op de spits gedreven. Komen kunst en industrie samen.
Hoe kun je daar verslag van doen? Gaat het om de grote titels, de sterren, de prijzen, en volg je daarmee de belangen van de industrie? Of gaat het niet om het beschrijven van wat al bekend is, maar van wat nieuw is? Onbekende makers en filmculturen, nieuwe thema’s en tendensen in de cinema, films die zijn ingelogd op de tijdgeest en de nabije toekomst omdat ze oog hebben voor het hedendaagse collectieve onderbewuste — dat enorme beeldenarsenaal dat via alle filmische media, in nieuws en entertainment 24/7 opeet en uitspuugt wat wij zien, denken, dromen.

Ecosysteem
Zo’n festival is een ecosysteem en in navolging van het denken over milieu en natuur, vragen we ons af hoe de processen in dat ecosysteem in een tijd van accelererende media duurzamer kunnen verlopen. Hoe kan de filmjournalistiek tegelijkertijd bijdragen aan enerzijds een kritische analyse en debat over ontwikkelingen in de media-industrie, en anderzijds een toekomst van film als onafhankelijke kunstvorm borgen, als speelveld voor vragen en onderzoek naar de mens en de werelden waarin wij leven? Hoe kan filmjournalistiek energiek en flexibel zijn, zonder de mogelijkheden voor toekomstige generaties filmmakers en beschouwers uit te putten?
Filmjournalistiek bestaat al lang niet meer alleen uit geschreven vormen. Je zou kunnen zeggen dat veel van de innovaties van de afgelopen jaren — video-essays en andere vormen van audiovisuele kritiek, live kritiek in de vorm van lezingen en debatten — paden hebben opengehakt die in het begin van de filmgeschiedenis overwoekerd zijn geraakt. Door middenin een festival te staan, met zijn positie als verhalenverteller, handelsreiziger, katalysator, schatgraver, kan de filmjournalist in het Critics’ Choice programma experimenteren met die verschillende functies, die ook deels de hoedanigheden van de journalist zijn. Maar steeds in wisselwerking met aanbod uit heden, verleden en toekomst van de filmgeschiedenis. Uitgangspunt blijft dat onafhankelijke en transparante filmkritiek die context en duiding geeft, voor veel films onontbeerlijk is en essentieel voor een vitale filmcultuur. Een filmkritiek die niet alleen een verantwoordelijke blik op de toekomst maar ook op het verleden van het medium heeft.

Een lange versie van dit essay verschijnt na het festival in Sustainable Criticism, een gezamen­lijke uitgave van de Critics’ Choice en het Slow Cr­iticism project.

Critics’ Choice programma 2018

I, Tonya
Craig Gillespie | Video-essay Hedwig van Driel en Menno Kooistra
do 25 jan, 21.00 uur, Pathé 4

Tesnota
Kantemir Bagalov | Video-essay David Verdeure/Filmscalpel
vr 26 jan, 17.00 uur, KINO 1

Readers
James Benning | Video-essay Kevin B. Lee en Chloé Galibert
za 27 jan, 19.00 uur, Cinerama 3

The Cleaners
Moritz Riesewieck en Hans Block | Plus debat met co-regisseur Moritz Riesewieck e.a. o.l.v. Kevin B. Lee
zo 28 jan, 1630 uur, de Doelen Jurriaanse Zaal

Reinventing Mitchell & Kenyon
Local Films For Local People — a live cinema event with critic Tara Judah and film historian Peter Walsh
ma 29 jan, t.b.a.

Western
Valeska Grisebach | Video-essay Jessie McGoff
di 30 jan, 18.15 uur, de Doelen Willem Burger Zaal

IFFR Presents: Sustainable Criticism
Slotdebat met o.a. Kevin B. Lee, Jessie McGoff, Jan Pieter Ekker, Dana Linssen o.l.v. Daniel Kasman
wo 31 jan, 17.00-18.30 uur, Hilton Rotterdam, gratis toegang

Possessed
Metahaven en Rob Schröder | A collective video-essay by Team Metaprocessed
wo 31 jan, 21.00 uur, Pathé 6

Closing event: Storm in My Heart
Mark Cousins | Wereldpremière. Een nieuw film­experiment door Mark Cousins over Hollywood, ras en gender.
do 1 feb, 20.15 uur, Pathé 2