Redactioneel – 8 november 2017

Heeft film, dat fantastische veelkoppige monster, dat niet één ding is maar vele, en dat dan toch steeds weer herkenbaar is als film, heeft film een bijzondere positie als het erom gaat het seksisme en de misogynie te begrijpen die nu in de machtsstructuren van de wereld worden ontmaskerd? Ik vraag me dat niet alleen af omdat de verklaringen over seksueel misbruik en grensoverschrijdend gedrag in de filmwereld begonnen. (Alhoewel een toekomstige cultuurfilosoof vast zal tegenwerpen dat het met onthullingen over seksueel misbruik in de katholieke kerk begon, waardoor we meteen de twee grote domeinen van troost en verbeelding uit de westerse wereld te pakken hebben, maar daarvoor zijn de wonden van velen en de verwarring alom nog te vers). Maar ik vraag het me ook af omdat film, en breder andere audiovisuele massamedia, waarschijnlijk ook een rol spelen in het in stand houden, creëren, vergroten en verheerlijken van deze verhoudingen. Als Mark Cousins in The Story of Film zegt dat de filmgeschiedenis seksistisch is ‘by ommission’ dan moeten we ons misschien ook afvragen of seksisme niet de ‘default mode’ van de filmwereld is.
Natuurlijk kun je een medium niet verantwoordelijk houden voor wat het representeert. Wapens doden geen mensen. Dat doen mensen. Maar feit is dat met de revival van Laura Mulvey’s ‘male gaze’ een aantal jaar geleden we wel weer wakker werden over hoe Hollywood voor 95% van de tijd mannen altijd in een dominante positie heeft afgebeeld, en vrouwen als subject (van hun verlangen, afkeer, jachtinstinct), met recentelijk Darren Aronofsky’s mother! als fascinerende spiegel van die fascinatie/angst voor het ewig Weibliche van de moeder/hoer/heilige.
Films hoeven niet minder goed te worden als je ze op deze manier bekijkt. In A Personal Journey with Martin Scorsese Through American Movies belijdt Scorsese zijn liefde voor King Vidors Duel in the Sun (1946), een film met een enorm gecompliceerde productiegeschiedenis. Actrice Jennifer Jones was de protegé (zo heette dat in die dagen) van producent David O. Selznick, waardoor hij de teugels zo strak hield dat Vidor uiteindelijk van de set wegliep.
Selznick wilde van Jones een ster maken, en deed dat door van haar een seksobject te maken.
Er zit een verkrachtingsscène in de film die ze zowel met weerstand als overgave ondergaat. De herbevestiging van een mythe. Maar we moeten verder kijken dan het onderwerp, verder dan de aanpak van het onderwerp, want je kunt over dit onderwerp natuurlijk best een film maken. Maar waar staat de camera? Van wie is het perspectief? Als Gregory Peck komt binnenlopen wordt hij gefilmd als een held, lichtjes van onderen, reusachtig, mannelijk, viriel. Jones daarentegen zit op de grond, ze dweilt de vloer en wordt onder zijn blik nog kleiner en bevalliger. Vanuit zijn ogen hebben we een perfecte blik op haar decolleté.
Oude films kijken betekent de balans opmaken van ons verleden, schreef de Duitse filmfilosoof Siegfried Kracauer die mij altijd inspireert in het ontdekken van het visuele onderbewustzijn van films. Maar het betekent ook de balans opmaken van ons heden. Hoe gaan we de toekomst vormgeven met de kennis van nu over toen?

Dana Linssen | @danalinssen