Tomasz Wasilewski over United States of Love

Tomasz Wasilewski won in 2016 de Zilveren Beer voor beste scenario op de Berlinale voor United States of Love, een portret van vier vrouwen in het Polen van 1990, waar nieuwe vrijheden nog geen nieuw geluk betekenen. "Ze kunnen ontsnappen uit die deprimerende betonnen flats, maar waarheen?"

Door Joost Broeren-Huitenga

In tegenstelling tot wat de titel United States of Love doet vermoeden, is er weinig liefde te vinden in de levens van de vier vrouwen die centraal staan in deze derde speelfilm van de jonge Poolse filmmaker Tomasz Wasilewski. Obsessie, dat wel, en lust, en wanhoop. Maar juist de liefde lijkt afwezig. Dat idee wijst Wasilewski zelf echter resoluut van de hand. "Er is zeker liefde! Het draait allemáál om liefde, volgens mij. Maar als je het over liefde hebt, horen al die andere emoties daar onlosmakelijk bij: blijdschap, maar ook verdriet, lust, pijn. Liefde is wat deze vrouwen bindt, hun immense verlangen naar liefde."
Wasilewski richt zich in de film, die op de Berlinale in 2016 de prijs voor beste scenario won, op de levens van vier vrouwen in een kleine Poolse stad in 1990. Kort na de val van de Berlijnse muur en het instorten van het communistische regime in het land is de westerse invloed weliswaar groeiende, en vinden Levi’s jeans en Fanta hun weg naar de consument, maar hun levens zijn nog steeds grauwgrijs. Dat wordt nog eens benadrukt in het strenge, van vrijwel alle kleur ontdane camerawerk.

De titel verwijst niet alleen naar de liefde die deze vrouwen zoeken, maar is ook een knipoog naar de politieke achtergrond. "Precies. Het is een periode waarin Poolse gezinnen uit elkaar werden gedreven. Toen het communisme instortte, kon men voor het eerst reizen, het land uit. Veel mannen trokken naar Amerika, om geld te verdienen, en hun gezinnen bleven achter. Mijn eigen vader ook. Eén van de vrouwen in de film heeft zo’n afwezige man. Hij stuurt videoboodschappen op VHS-tapes, en dat zijn de originele banden uit mijn jeugd — het is mijn eigen vader die je daar ziet."

Stuurde hij zelf ook per ongeluk porno mee, zoals in de film gebeurt? "Haha, nee, zeker niet! Mijn moeder drukte me op het hart om dat er altijd bij te zeggen. Maar dat was de manier waarop gezinnen destijds communiceerden; bijna niemand had een telefoon."

Waarom wilde u een film over deze periode maken? "Nu ik volwassen ben, denk ik steeds vaker over het leven dat mijn ouders gehad hebben. Toen ze mijn leeftijd waren, hadden ze veel minder mogelijkheden, en die gedachte vind ik doodeng. Het communistische regime had zo’n enorme invloed op de keuzes die zij konden maken in hun levens. Het is geen waargebeurd verhaal, maar het komt wel voort uit mijn eigen jeugdherinneringen. Daarom staan er vier vrouwen centraal. Mijn vader was weg, dus ik leefde in een huis vol vrouwen: mijn moeder, mijn zussen, hun vriendinnen. Ik herinner me die jaren van transformatie juist door vrouwelijke ogen."

Er mag dan een nieuwe vrijheid gekomen zijn, maar deze vrouwen weten daar nog geen gebruik van te maken. "Het is als een dier dat zijn hele leven in een kooi heeft gezeten. Als je dan die kooi opendoet, gaat hij niet naar buiten, want die kooi is zijn hele wereld. In die situatie zitten de personages in de film ook: ze hebben vrijheid, maar zien nog niet de mogelijkheid de wereld in te gaan. Ze kunnen ontsnappen uit die deprimerende betonnen flats, maar waarheen?"

Dat wordt benadrukt door de complexe structuur van de film, met drie hoofdstukken waarin we telkens een beetje terugspringen in de tijd. Hoe kwam u daarop? "Hoe ouder ik wordt, hoe meer ik begrijp dat we maar heel weinig weten van de mensen om ons heen. We communiceren weinig, iedereen vind het moeilijk om zichzelf bloot te geven. Ik zelf ook, hoewel ik een extravert persoon ben; ik kan het alleen via mijn films. Dat probeer ik te vangen in die tijdsprongen: het dwingt ons om onze blik op de personages bij te stellen. Wanneer we deze vrouwen voor het eerst ontmoeten, lijken het blije mensen zonder zorgen. Maar hoe meer we zien van hun levens, hoe meer we te weten komen over de pijn en tragedie waar we eerder geen oog voor hadden."

Die pijn en tragedie worden benadrukt in vorm: de film is streng. Er is geen muziek en de beelden zijn vrijwel kleurloos. "Ik wil het de kijker niet makkelijk maken; ze moeten deelgenoot in de situatie worden. Daarom draai ik in mastershots, zonder montage, want elke cut is een illusie. En ik gebruik geen muziek, want die stuurt de emotie te veel. Het publiek moet een ooggetuige worden. Daarom volgt de camera de personages ook vaak: ik wilde dat ze de hete adem van de kijker in hun nek konden voelen. Aan het eind van de film is ook onduidelijk wat zij verder zullen doen. Dat kiest het publiek zelf; het ligt aan het wereldbeeld van de kijker wat er verder met deze vrouwen zal gebeuren.