In Pursuit of Silence

Poëtische documentaire over zoektocht naar stilte krakeelt en zit dichtgeplamuurd met muziek.

De stilste plek op aarde blijkt niet te bestaan. Dat ontdekte componist John Cage toen hij begin jaren vijftig om de stilte te ervaren aan de Universiteit van Harvard een zogeheten anechoïsche of dode kamer bezocht, die zo is ingericht dat hij elk geluid absorbeert. Beroemd is het verhaal wat hij daarna vertelde, over hoe hij dacht zijn eigen bloedsomloop en zenuwstelsel te kunnen horen. Die confrontatie met het geluid dat stilte heet leidde onder meer tot zijn beroemdste compositie 4’33" (1952), een muziekstuk waarin de muzikanten hun instrumenten niet aanraken. Het wordt over het algemeen beschouwd als het luisteren naar de stilte — een muziekstuk dat bestaat uit de afwezigheid van muziek. Maar je zou het net zo goed kunnen zien als een muziekstuk dat bestaat uit de aanwezigheid van geluid, namelijk viereneenhalve minuut omgevingsgeluiden; die overigens net zoals de stilte nergens hetzelfde zullen zijn. Daarmee raakt 4’33" aan de kern van de (live) auditieve ervaring: momentaan en eenmalig, en daarna hooguit bijgekleurd door de echo’s van de aurale herinnering.
4’33" ontbreekt natuurlijk niet in In Pursuit of Silence, een documentaire over de zoektocht naar stilte. Niet alleen de stilte zelf, maar ook de betekenis en de noodzaak van stilte. Paradoxaal genoeg is het voor regisseur Patrick Shen onmogelijk om dat te doen zonder een heel scala aan stiltezoekers, wetenschappers, schrijvers en goeroes aan het woord te laten. De stilte wordt met veel lawaai en gekrakeel omgeven. En op de James Benning-achtige openingsbeelden na zit de film dichtgeplamuurd met muziek.
Natuurlijk is het nergens stil. Kijk maar naar 4 mei op de Dam. Waar mensen zijn is altijd geroezemoes, een kuch, een hoest. En als er geen mensen zijn is er altijd wel een vogel of een krekel of een windvlaag in het gras. Of zouden er geen geluiden zijn als er ook geen oren zijn om te horen?
In In Pursuit of Silence zijn vragen rondom stilte niet gekoppeld aan dat soort metafysische of kentheoretische vragen, maar gemotiveerd door crypto-religieus (ondanks enkele uitstapjes naar een zenmeester toch ook vooral christelijk) denken. Er is sprake van hoe het terugtrekken in stilte een on(uit)­gesproken waarheid over de wegen van de wereld kan ontsluiten. En een licht alarmistische toon als het erom gaat hoe geluids­vervuiling volgens de WHO na luchtvervuiling de grootste bedreiging voor de gezondheid en de veiligheid van de mens is. Op lawaaiige (Amerikaanse?) eerstehulpafdelingen in ziekenhuizen worden volgens de film door de herrie zoveel fouten gemaakt dat er per jaar 400.000 patiënten onnodig sterven. Ik geloof het zo. Maar het zijn ook nogal stevige aannames, waarvan je zou willen dat ook poëtisch inspirerende documentaires als In Pursuit of Silence ze wat helderder met feiten zouden onderbouwen.

Dana Linssen