Acteurs uit evenwicht

Als stillfotograaf heb ik de totstandkoming van de laatste drie films van de Waalse regisseur Joachim Lafosse — A perdre la raison uit 2012, Les chevaliers blancs en L’economie du couple, die in september zal verschijnen — van dichtbij meegemaakt. Daarnaast heb ik zelf 50 Days in the Desert gedraaid, een documentaire over het creatieve proces van Joachim op de set van Les chevaliers. Daar heb ik geprobeerd het unieke scheppingsproces van deze fascinerende regisseur te doorgronden.

Door Fabrizio Maltese

Als regisseur is het voor Joachim belangrijk om al zijn pionnen op het schaakbord te zien staan en pas dan te beslissen welke zet het best aansluit bij wat hij in die scène nodig heeft. Hij verbergt zijn twijfels niet maar legt ze juist op tafel om ze samen met de acteurs en de technici te kunnen onderzoeken en uiteindelijk te beteugelen.
Sommige acteurs vinden dat benauwend, omdat ze de indruk hebben dat Joachim niet weet wat hij wil. Ik denk dat als acteurs mee durven te gaan in dit proces, wat natuurlijk best eng is omdat Joachim iedereen constant uit hun comfort zone wil duwen en ze daar houden, dat het resultaat er uiteindelijk beter van wordt. Omdat iedereen op die manier nieuwe dingen kan proberen die misschien in het scenario maar net aangestipt worden of er zelfs helemaal niet in staan. Joachim kan daarna de best mogelijke optie kiezen voor het verhaal dat hij wil vertellen, een verhaal dat dus voor een belangrijk deel zelfs op de set nog geschreven wordt.
Het scheppingsproces van het verhaal en de personages eindigt bij Joachim dan ook veel later dan bij het afronden van het scenario. Het kan ook niet los worden gezien van zijn werken met de acteurs; ze maken er integraal deel van uit. Het is een arbeidsintensieve methode die het beste werkt als er maar twee of drie hoofdpersonages zijn, zoals in A perdre en L’economie, en veel moeilijker en riskanter is als de cast groter is, zoals bij Les chevaliers. Als 13 acteurs hun eigen ideeën bij moeten dragen, kan het even duren voordat iedereen min of meer op één lijn zit.
In de hoofdrol cast Joachim bijna altijd iemand met een sterke persoonlijkheid waarmee hij als regisseur in conflict kan komen; Niels Arestrup in A perdre, Cédric Kahn in L’economie en Vincent Lindon in Les chevaliers. Dat conflict hoort bij het creatieve proces van Lafosse. Het is ook logisch omdat zijn personages altijd mensen zijn die conflicten niet uit de weg gaan. Wat er op de set gebeurt heeft dan ook een directe invloed op het gedrag en het humeur van niet alleen de acteurs in kwestie maar ook het personage dat ze spelen. Lindon kreeg bijvoorbeeld zoveel ruimte op de set dat de andere acteurs zich daardoor onzeker of zelfs in het nauw gedreven voelden. Maar zoals costume designer Pascaline Chavanne in mijn film opmerkt, loopt dit volledig parallel met Lindons personage, Jacques, en zijn handelwijze. Je kunt de indruk krijgen dat Joachim niet weet wat hij wil of aan het doen is, maar tegelijkertijd beginnen de levens en relaties van de acteurs en de personages wel steeds meer op elkaar te lijken. Dat kan natuurlijk alleen maar positief zijn voor het eindresultaat. In mijn documentaire zegt Joachim dan ook: "Uiteindelijk doet een regisseur altijd wat hij wil".
Voor mijzelf waren deze 50 dagen in de woestijn voor de draai van Les chevaliers blancs en mijn eigen documentaire een uitputtingsslag maar ook een extreem leerzame ervaring. Ik heb van dichtbij kunnen zien hoe het maken van een film een collectieve kunst is waarin de creatieve bijdragen van regisseur, technici en acteurs worden samengesmolten tot een hopelijk zo coherent en fascinerend mogelijk eindresultaat. Mijn film gaat over het scheppingsproces van een film in het algemeen en dat van Joachim in het bijzonder. Net zoals de levens van de acteurs gelijkenissen begonnen te vertonen met hun personages, zo werd ik tijdens het maken van mijn film geconfronteerd met het onderzoeken en nadenken over mijn eigen creativiteit en scheppingsproces. Lessen die ik hoop toe te passen in mijn volgende projecten als regisseur.

Joachim Lafosse

50 Days in the Desert
‘De regisseur hoeft de personages niet te verdedigen’

Filmkrant-fotograaf Fabrizio Maltese schoot een film op de set van Les chevaliers blancs en nam wekelijkse gesprekken met regisseur Joachim Lafosse op: ‘Ik ontwikkel me eerder in de richting van een ‘cinema van de wreedheid’ dan een ‘cinema van pathos’.’

"Het geeft me een goed gevoel als mijn acteurs mijn film als het ware kapen, als ze hem aan mij proberen te ontworstelen", aldus regisseur Joachim Lafosse aan het begin van 50 Days in the Desert. Een van onze freelance fotografen, Fabrizio Maltese, was door Lafosse gevraagd de film te maken op de set van Les chevaliers blancs, het op ware feiten gebaseerde verhaal over een Franse hulporganisatie die jonge kinderen uit Tsjaad naar Frankrijk wilde brengen en van ontvoering werd beschuldigd. Maltese, die eerder op een set van Lafosse als setfotograaf werkzaam was, en wiens werk onder meer gepubliceerd wordt in The Hollywood Reporter, zet dat citaat niet voor niets aan het begin van zijn film.
Later zal hij zich afvragen in hoeverre Lafosse, die dan door de geïnterviewden ook al een meestermanipulator is genoemd, ook hem heeft ‘gecast’. En, kun je daaraan toevoegen, hem de kans heeft gegeven deze ‘making of’ ook te bevrijden van de gebruikelijke promotionele motieven die de meeste behind-the-scenes-documentaires hebben. In wekelijkse gesprekken met cast en regisseur heeft Maltese veel aandacht voor het technisch-artistieke proces van filmmaken. Van meet af aan is duidelijk dat Lafosse geen regisseur is van het harmoniemodel, maar langzamerhand wordt duidelijk dat hij bij deze film, die over moreel gecompliceerde en wellicht gecompromitteerde personages gaat, die frictie ook nodig had om zelf te kunnen begrijpen waar zijn film eigenlijk over ging. Dat is informatie die je waarschijnlijk nooit achteraf uit een interview had kunnen krijgen.
Zeker naar het einde van 50 Days in the Desert wordt de afwezigheid van hoofdrolspeler Vincent Lindon in de documentaire gevoeld: alles draait om het geloofwaardig vertellen van het verhaal van zijn Jacques Arnault, een getroebleerde idealist. Maar Lindon gelooft niet in achter-de-schermen-­verhalen, en deed daarom niet mee. Kun je zo’n verhaal (dan) überhaupt wel vertellen? Het zijn noodzakelijke vragen die een rol spelen bij onze pogingen als toeschouwers, als filmliefhebbers een film te begrijpen. De zoektocht naar de betekenis van zijn personages vat Lafosse samen in een laatste zin: "Ik ontwikkel me eerder in de richting van een ‘cinema van de wreedheid’ dan een ‘cinema van pathos’". Die verwijzing naar het theater van Antonin Artaud, een manier om via het opzoeken van fysieke en mentale uitputting, tot een pure emotie te komen, is veelzeggend in het kader van die Bijbels aandoende periode in de woestijn. Na dat laatste interview besloot hij Maltese niet meer te woord te staan, en Maltese besloot niet verder te filmen. Dat is terecht. Het slotakkoord van deze exercitie moet immers in Les chevaliers blancs zelf worden gevonden.

Dana Linssen