Mogwai plays Atomic

Wetenschap en wapenwedloop

Datum 01-06-2016
Auteur
Deel dit artikel

Foto Mogwai Brian Sweeney

Mark Cousins had als kind nachtmerries over de atoombom. Stuart Braithwaite van de Schotse band Mogwai woont onder de rook van de nucleaire marinehaven in Faslane. Samen maakten ze Atomic, dat deze maand te zien is op het Holland Festival: een postapocalyptische reis langs elementaire deeltjes en paddenstoelenwolken. Braithwaite: "De atoomdreiging is niet alleen iets van de jaren tachtig."

Door Dana Linssen

Het Cirque Royal in Brussel lijkt vanavond wel een tijdscapsule. Vergane glorie. Een circusgebouw dat je terug voert naar het voormalige Oostblok ergens middenin de Koude Oorlog: de façade buiten net iets te hoog, de plafonds binnen net iets te laag. Maar het staat er al veel langer. Sinds 1878 om precies te zijn, het jaar waarin Thomas Edison patent aanvroeg op de fonograaf en Eadwaerd Muybridge zijn fotoseries van het paard Sallie Gardner in galop presenteerde. Beweging en geluid waren bijna uitgevonden. Het was de tijd van de grote ontdekkingen. Vijf jaar eerder, toen met de bouw van het twintighoekige circustheater werd aangevangen, werd bijvoorbeeld de lepra-bacil ontdekt en hield natuurkundige James Clerk Maxwell een lezing over moleculen en publiceerde hij zijn standaardwerk over elektromagnetisme. De zoektocht naar het kleine was in volle gang.
Al die associaties worden in gang gezet door de beeld- en geluidsculptuur die ondertussen in de piste wordt neergezet: laagje voor laagje bouwt postrockband Mogwai met gitaarloops, geluidseffecten en synthesizersluiers een onheilspellende soundtrack bij beelden van kerncentrales, paddenstoelenwolken, verminkte lichamen, maar ook röntgenapparaten, microscopische wonderbeelden van celdeling en een simulatie van het rondrazen van deeltjesversnellers. Die collage van voorlichtingsfilmpjes, B-films, journaalbeelden en wetenschapsfilms werd samengesteld door Mark Cousins (The Story of Film, I am Belfast) en zijn vaste editor Timo Langer. Niet chronologisch, maar spiraalvormig, grillig en dwingend. Visuele vervalreeksen van wapenwedloop en wetenschap. De Schotse band wilde al langer met Cousins samenwerken, en toen zij gevraagd werden de soundtrack te verzorgen in een nieuwe archieffilm in de BBC Storyville-reeks die ook From the Sea and the Land Beyond (Penny Woolcock met muziek van British Sea Power) en The Big Melt, over de ondergang van de staalindustrie in Sheffield (Martin Wallace met muziek van Jarvis Cocker van Pulp) voortbracht, was hun keuze snel gemaakt. "We hadden hem nog nooit ontmoet, maar hij is zo’n gepassioneerd persoon, dat we hoopten dat het zou klikken", aldus Stuart Braithwaite, gitarist en zanger van de band. Ik spreek hem tussen soundcheck en concert, aan de vooravond van hun optreden op het komende Holland Festival.

Reagans Star Wars
"Mark is een echt kind van het atoomtijdperk. Hij vertelde hoe hij als tiener nachtmerries had over de bom", vertelt Braithwaite als ik hem vraag naar zijn eigen herinneringen aan het atoomtijdperk. "Ik was net ietsje jonger, dus ik herinner me Reagan en Gorbatsjov, en een duister en onheilspellend gevoel. Ik kan me het Star Wars-programma van Reagan nog heel goed voor de geest halen, want mijn vader was wetenschapper, dus de Amerikaanse regering probeerde hem te rekruteren om in mijn ogen bommen te maken die dan andere bommen in de ruimte zouden moeten opblazen. Het was waarschijnlijk allemaal een grote oplichterij om de Russen bang te maken, maar het waren vreemde tijden. Bovendien woon ik nog steeds een half uur van de marinehaven in Faslane, de thuisbasis van de Britse nucleaire onderzeeboten. Er is een kerncentrale in de buurt van Edinburgh, wat natuurlijk absurd is, zeker in Schotland met z’n mogelijkheden voor wind- en waterenergie."
Wat voor de band de grote omslag betekende was een serie concerten ruim tien jaar geleden in Japan waarbij ze ook Hiroshima aandeden en de zogeheten ‘Atoombomkoepel’ bezochten, een vredesmoment ter herinnering aan de atoombom die de verenigde Staten op 6 augustus 1945 op Hiroshima wierp. "Het is een van de weinige gebouwen die overeind is blijven staan, en dat maakte het besef van de vernietiging alleen maar groter. In het ‘Museum ter herdenking van de vrede’ is een muur waarop de brieven en telegrammen zijn afgedrukt die de respectievelijke burgemeesters van Hiroshima hebben gestuurd aan landen waar sindsdien atoomproeven zijn gehouden om ze te vragen de nucleaire wapenwedloop te beëindigen. Dat heeft diepe indruk op ons gemaakt. Toen we de kans kregen Atomic te maken zeiden we niet direct toe omdat we daardoor een te gek groots project konden doen, maar omdat we nog precies wisten hoe we ons voelden toen we in Hiroshima waren en we dat gevoel eigenlijk wilden overbrengen."

Op handen zijnde explosie
Met titels als ‘SCRAM’ (de noodstop van een kernreactor), ‘Little Boy’ en ‘Fat Man’ (de bijnamen van de bommen op Hiroshima en Nagasaki), ‘Pripyat’ (het huidige spookstadje naast de ontruimde kerncentrale van Tsjernobyl) zet de soundtrack van Atomic in op de onbeheersbare en destructieve kracht van atoomenergie en kernwapens. Wat op de plaat nog licht kan klinken als de bliepjes en piepjes van een vastgelopen controlepaneel in een verlaten kerncentrale, als het Doppler-effect van wegvliedende atomen en etherisch als de ongrijpbaarheid van die kleinste deeltjes, brengt live het hele Cirque Royal in trilling. Donkere tonen krijgen de overhand, fragiele snaren- en pianoklanken sterven weg nog voordat ze goed en wel zijn aangezet, techno-minimalisme en sluimerende slow-motionbeats nemen je hartslag over. Soms lijkt het wel een remix van een seventies John Carpenter-soundtrack. En alles beeft, vibreert en accelereert als een op handen zijnde explosie. Als ik zeg dat de muziek op de plaat soms bijna rustgevend is, terwijl dezelfde stukken live koortsachtig en angstaanjagend klinken, moet Braithwaite lachen: "Dat is eigenlijk een heel fijn compliment. Onze muziek is bedoeld om live te spelen. Hoezeer we er ook van houden van albums op te nemen, of soundtracks (zoals voor docu Zidane: A 21st Century Portrait of de Franse tv-serie Les revenants) te maken, maar de manier waarop we onze muziek schrijven komt altijd voort uit het gevoel dat we iets live willen spelen. Bij zo’n project als Atomic is dat ideaal. Het draait niet om ons. Als band kunnen we onzichtbaar blijven. De beelden en de muziek moeten alles doen."
Hij vertelt hoe de samenwerking met Cousins verliep. Soms heel ad hoc, soms associatief, en soms wist Cousins precies wat voor soort muziek hij bij bepaalde fragmenten wilde horen. "Hij wist wat hij wilde, en hij wist wat wij konden doen. Dat maakt dat je heel geconcentreerd kunt werken. Soms schreven we ook wel eens een stuk zonder nog film gezien te hebben, maar het meeste is echt bij de filmbeelden gecomponeerd. Andy Blue, een vriend van mij die bij CERN in Zwitserland werkt, heeft een aantal titels bedacht. Op een avond zijn we met z’n allen naar de kroeg gegaan, en hebben Mark en hij enorm zitten praten. Mark heeft natuurkunde op school gedaan, dus ze konden er diep in. Op aanraden van Andy zit ook Peter Higgs in de film. Mark wilde al vanaf het begin af aan niet alleen de vernietigende kracht van kernonderzoek laten zien, maar ook wat het in de wetenschap voor potentie heeft, dus dat klikte enorm tussen die twee."
We komen te praten over de link tussen ontwikkelingen in wetenschap en geneeskunde en de militaire toepassingen daarvan. En hoe die ook voor een groot deel de ontwikkelingen in de filmgeschiedenis hebben bepaald. Iets wat filmwetenschapper Thomas Elsaesser ooit de "S&M-perversities" ("science and medicine, surveillance and military") van de filmgeschiedenis heeft genoemd en die in Atomic zichtbaar worden door de associatiecircuits die Cousins aanlegt tussen bijvoorbeeld voorlichtingsfilms en speelfilms. De eerste moeten op naïeve wijze de geruststelling geven dat je je met witgekalkte ruiten, zandzakken en wateremmers afgedekt met plastic zakken tegen een atoomaanval kunt beschermen. De tweede exploiteerden de angst en het ontzag voor het feit dat er uit het splitsen van iets wat onzichtbaar is, zulke onbeheersbare energieën kunnen loskomen.

Politieke film
Volgens Braithwaite is Atomic daarom een politieke film, en hun soundtrack politieke muziek. "Nee, het zijn geen protestsongs, en hoewel de film duidelijk is in zijn anti-oorlogsboodschap, plaatst hij ze in de bredere context van ontdekkingen die zowel heilzaam als levensgevaarlijk kunnen zijn. Maar de politieke boodschap is duidelijk. Daarom is het ook zo’n hectische film, waarin dezelfde thema’s steeds op een ander niveau terugkomen.
"Er werd al vanaf het begin tegen atoomproeven gedemonstreerd en die beelden waren voor mij ook een eye-opener. De atoomdreiging is niet alleen een grappige sciencefictionfilm uit de jaren vijftig of een nachtmerrie uit de jaren tachtig. Toch blijven we onze fouten herhalen. Die destructie zit misschien wel in de natuur, in de mens ingebakken. Het laatste deel van de film gaat helemaal over de kracht van de zon: helend, verwarmend, maar ook de grootste kernbom die we kennen.
"Voor mij gaat de film uiteindelijk over de keuzes die we als mensen kunnen maken. Wij kunnen namelijk besluiten om te investeren in andere vormen van energie. Om geen oorlog te voeren. Geen andere mensen te doden, maar ze te genezen. Dat is geen kracht die groter is dan wijzelf. Dat zijn wij zelf. Ik hoop dat de toeschouwer daar tijdens het kijken en luisteren naar Atomic een beetje over na gaat denken."