Scherpstellen – 5 april 2016

Lijkt het nu alleen maar zo, of wordt er in Hollywood echt niets meer om te lachen gemaakt zonder dat Judd Apatow er bij betrokken is?

Voor het eerst sinds afgelopen lente komt er deze maand géén film uit waar Judd Apatow zijn naam aan leende. De regisseur/scenarist/producent leek afgelopen zomer alomtegenwoordig. Zoals hij dat ook vorige winter was, toen hij met knocked up (regie, scenario, productie) definitief doorbrak bij een groot publiek. De afgelopen maanden waren het achtereenvolgens drillbit taylor (productie), forgetting sarah marshall (productie) en you don’t mess with zohan (scenario) die de komedie-dienst uitmaakten; volgende maand volgt pineapple express (verhaal en productie). Dat wordt afkicken in oktober, nu Sony de release van step brothers (productie) op het laatste moment heeft uitgesteld. Gelukkig is er Ben Stillers tropic thunder om ons voor de ergste afkickverschijnselen te behoeden. Juist in de vergelijking met de films van Stiller kunnen we bovendien tot de kern van Apatows films komen, en zijn plotselinge succes.

Coke en marihuana
Op het eerste gezicht lijken de films van Apatow en Stiller weinig gemeen te hebben. Natuurlijk, beiden maken komedies in Hollywood en alleen daarom dus al min of meer dezelfde films. Maar binnen dat spectrum liggen ze mijlen uit elkaar. Stiller maakt de laatste jaren films met tamelijk absurde ‘high concepts’, die maar zeer zijdelings met de realiteit te maken hebben; van de verknipte modellenwereld in zoolander (2001) tot de wereldvreemde Hollywoodacteurs die op de set van een oorlogsfilm per ongeluk in een echte oorlog terechtkomen van tropic thunder.
Apatow, daarentegen, houdt het ’t liefst zo klein en herkenbaar mogelijk; je zou het ‘low concepts’ kunnen noemen. Bij zijn beste films is het complete idee gevangen in de titel: knocked up over per ongeluk zwanger worden; the 40 year old virgin (2005) over, nu ja, dat dus. Het verschil tussen de twee komedianten kan misschien het simpelst worden uitgelegd aan de hand van het drugsgebruik dat de films van hun makers doen vermoeden. Stillers films zijn aan de coke: hyperactief, over de top, soms net over de grens van het betamelijke. Apatow, daarentegen, is een marihuana-man. Niet alleen omdat de meeste van zijn karakters flinke blowers zijn, maar ook wat betreft de sfeer in zijn films, die het best te omschrijven is met het ultra-Californische etiket ‘laid back’.

pineapple express

Onvolgroeide mannen
Hun personages dragen eenzelfde ogenschijnlijke overeenkomst maar feitelijke tegenstelling in zich. Bij beide makers gaan de films over onvolwassen mannen die weigeren op te groeien. Maar Stillers kindmannen zijn de pestkoppen van het schoolplein, en die van Apatow de onderdeurtjes. De tegenstelling wordt perfect gevangen in the cable guy (1999), de enige film waaraan Stiller en Apatow samenwerkten. De film draait om twee mannen: de kabelinstallateur uit de titel (Jim Carrey) en braverik Steven Kovacs (Matthew Broderick). Carrey lijkt de blauwdruk voor alle Stiller-personages die zouden volgen: grofgebekt, sociaal onvaardig; het is die onstuitbare natuurkracht die Kovacs te gronde richt. Kovacs, daarentegen, is de prototypische Apatow-held, bijna tien jaar voordat die daadwerkelijk vorm zou krijgen. Even sociaal onvaardig als Carrey’s karakter, maar dan naar binnen gekeerd, en vooral: bang om zijn vrijheid op te geven voor zijn vriendin. (Opvallend genoeg wordt die vrouw in the cable guy gespeeld door Apatows latere echtgenote Leslie Mann — ze leerden elkaar op de set van de film kennen).
We zien Kovacs keer op keer terug in Apatows helden. Stuk voor stuk zijn het mannen die stil zijn blijven staan in hun ontwikkeling. Ze zijn blijven hangen zo rond hun vijftiende levensjaar — de enige uitzonderingen zijn de jongens uit superbad, die daadwerkelijk pas vijftien zijn. En ze leven in groepjes, constant bekvechtende kliekjes die elkaar de godganse dag het leven zuur maken. Uit liefde, natuurlijk. Want ze mogen dan vrouwen begeren (de homoseksueel komt er bekaaid van af in het Apatow-universum) maar ze houden alleen van elkaar. Bromances — van brother en romance — worden zijn films dan ook wel genoemd.

Vriendendiensten
Daarmee komt ook Apatows hoge productie in een nieuw licht te staan. Die heeft wel zijn sporen nagelaten: de output van 2008 is aanmerkelijk zwakker dan de twee titels uit 2007. De zwakkere resultaten, zowel kwalitatief als financieel, zijn Apatow in Hollywood op kritiek komen te staan: hij zou ‘het merk Apatow’ vergooien. Maar wie beter kijkt ziet dat ze feitelijk juist onderdeel zijn van het merk. Achter de schermen staan namelijk Apatows specifiek soort mannenvriendschappen net zo centraal als in de films.
Het kleine beetje macht dat Apatow door zijn successen van de afgelopen jaren vergaarde, gebruikt hij direct om zijn eigen mannenkliekje aan werk te helpen. Direct na het eerste succes huurde hij de volledige schrijversstaf van zijn vroeg gesneuvelde televisieserie ‘Undeclared’ in bij zijn eigen productiehuis; ze hebben allemaal een vast contract. Seth Rogan en Jason Segel, de (co)scenaristen van respectievelijk superbad en forgetting sarah marshall, hadden hun scripts nooit verfilmd gezien als ze als acteur niet eerst aan Apatows tv-serie ‘Freaks & Geeks’ hadden meegewerkt. En you don’t mess with zohan, op het eerste gezicht een buitenbeetje in Apatows oeuvre, wordt ineens begrijpelijk als we weten dat Apatow op de universiteit een kamer deelde met hoofdrolspeler Adam Sandler.

Op de bank hangen
In haar NRC-recensie van forgetting sarah marshall noemde Dana Linssen, op zoek naar een verklaring voor Apatows succes, zijn werk ’troostfilms voor mannen die door de sex and the city-vrouwen in de steek zijn gelaten.’ Daar valt zeker iets voor te zeggen; de ‘slackers’ die Apatows films bevolken lijken inderdaad een directe reactie op de vrijgevochten, onafhankelijke dames uit die televisieserie. "Als jullie vrouwen de wereld zonodig willen hebben", lijken Apatows ‘slackers’ te zeggen, "neem hem dan maar." Laat hen maar rustig op de bank hangen — beetje blowen, beetje videogames spelen, beetje dollen met hun vrienden.
Waar Linssen er naast zit, is dat Apatows kindmannen niet in de steek gelaten zijn door hun vrouwen. Opgegeven, dat wel, maar de vrouwen blijven meestal toch plakken in die relaties waar zij de volwassene is en hij het kind. Maar om dan te zeggen dat het seksistisch is, zoals actrice Katherine Heigl over haar rol in knocked up zei en zoals Linssen lijkt te impliceren, lijkt mij de verkeerde reactie. Wat dat betreft heeft de ‘vrouwenstrijd’ meer te dulden van al die zogenaamde vrouwenfilms die Hollywood er aan de lopende band uit pompt — waaronder het recente sex and the city. Want die vrijgevochten dames lopen voor de filmversie toch alle vier mooi weer braaf achter een mannetje aan.

Joost Broeren

tropic thunder gaat op 25 september in première. pineapple express is te zien vanaf 27 november. Voor step brothers is nog geen nieuwe releasedatum bekend.

step brothers