Bill Condon over Mr. Holmes

Na Frankenstein-regisseur James Whale laat Bill Condon nu Sherlock Holmes worstelen met de spoken uit het verleden: "Wie ben je als datgene wat je je hele leven heeft gedefinieerd in de steek begint te laten? Wie is Holmes zonder zijn scherpzinnigheid?

Door Dana Linssen

En nu is Sherlock Holmes oud. Niets aan hem doet nog denken aan de ADHD-speurder die Robert Downey Jr. recentelijk gestalte gaf in een hele reeks amusante en hyperactieve films. Noch is hij de arrogante privédetective die sneller kan denken dan het licht, zoals in de tv-serie met Benedict Cumberbatch. In Mr. Holmes van Bill Condon heeft zijn brein zich tegen hem gekeerd. Zijn geheugen laat hem in de steek. Schimmen uit het verleden komen spoken. En soms is helemaal niet meer duidelijk wat waar is en wat niet. Mr. Holmes komt ruim 15 jaar na Gods and Monsters, de biopic over Frankenstein-regisseur James Whale, waarin Condon een vergelijkbare mix tussen waan en werkelijkheid liet zien en reflecteerde op vergane glorie en roem. Al is Mr. Holmes een stuk milder. Beide films kunnen dan ook heel goed in elkaars verlengde worden bekeken en begrepen. We spraken Condon tijdens het Filmfestival Berlijn waar hij aan een groepje journalisten uitlegde wat hem zo interesseert aan dit soort ‘fictieve biografieën’ — waar hij voor een deel ook zijn films Kinsey en The Fifth Estate over Julian Assange toe rekent: "Fictie brengt ons soms tot een hogere of diepere waarheid."

Feit of fictie
Nogal een ferme uitspraak in verband met Sherlock Holmes. Is dat immers niet de man van de feiten en niets dan de feiten, en de waarheid en niets dan de waarheid?
Condon steekt van wal: "Film en fictie functioneren in deze film als een geheugenmachine. Mr. Holmes onderzoekt de vraag wat de grenzen zijn van feiten, de reikwijdte van de macht van feitelijkheid, en op welk punt je je verbeelding moet toelaten om misschien bij een hogere waarheid terecht te komen. Holmes is op een punt in zijn leven waarop zijn verstandelijke vermogens hem in de steek beginnen te laten. Zijn scherpzinnigheid is wat hem zijn hele leven heeft gemaakt tot wie hij was. En nu is dat allemaal diffuus geworden. We hebben denk ik allemaal momenten in ons leven meegemaakt of gezien waarop datgene wat definieert wie iemand is begint te vervagen of te veranderen, en de vraag opkomt of dat de mogelijkheid creëert voor andere eigenschappen die nooit tot bloei zijn gekomen om het over te nemen. En natuurlijk werpt dat de vraag op of nu het geheugen onbetrouwbaar wordt of je niet meer te weten kunt komen in die fictie-feit-achtige staat, een dieper niveau. Research wijst uit dat het geheugen helemaal niet zo feitelijk is als we denken, dat er een hoop verbeelding bij komt kijken om de dingen die je je herinnert begrijpelijk te maken. Dus misschien geeft die feit-fictie-achtige staat waarin Holmes zich bevindt, waarin de dingen door elkaar beginnen te lopen wel toegang tot een dieper kennisniveau."

Homoseksualiteit
Mr. Holmes — naar het boek A Slight Trick of the Mind van Mitch Cullins — maakt van Sherlock Holmes een echt figuur, dat een hekel heeft aan het fictieve beeld dat zijn partner-in-crime Watson in al die verhalen van hem gemaakt heeft. Maar nu Watson dood is mist hij diens verbeeldingskracht. Vooral omdat er een oude zaak opspeelt als het maagzuur van het verleden. Condon: "Holmes werkt aan zijn laatste zaak. Een onopgeloste zaak, daarom is die zo belangrijk voor hem. Hij weet dat hij stervende is, dat zijn fysieke en geestelijke vermogen aan het afnemen zijn, maar hij kan niet met een raadsel het graf in. Bovendien is hij emotioneel kwetsbaar. De belangrijkste persoon uit zijn leven is verdwenen. Watson is dood. Dat geeft een groot gevoel van verlies. Daarom laat ik Watson niet zien in de flashbacks, want de film gaat deels over dat gemis."
De precieze verhouding tussen Holmes en Watson is met de nieuwe interpretaties van de boeken van Arthur Conan Doyle weer actueel geworden. Übermacho Guy Ritchie stopte zijn verhouding tussen Robert Downey Jr. en Jude Law vol met campy gay-suggesties; Cumberbatch is eerder aseksueel. Condon zegt er niet echt een mening over te hebben. "Maar ik kan je wel zeggen dat doordat ik gay ben en Ian (McKellen die Holmes speelt) gay is, er beslist een sensibiliteit in de film zit die er anders misschien niet in had gezeten. Er is in de boeken een bepaalde intimiteit en emotionele afhankelijkheid tussen Holmes en Watson. Daar deinzen we niet voor terug. Maar ik moet je eerlijk zeggen dat ik er ook iets moois in vindt zitten dat het — binnen de context van het Victoriaanse Engeland — zo schuchter en respectvol werd behandeld."

Projectie en bewondering
"Meteen toen ik het script in handen kreeg, wist ik dat ik Ian McKellen weer voor de hoofdrol wilde. Het was een ideale manier om de thema’s van Gods and Monsters, ouderdom, geheugenverlies, herinneringen, decorumverlies, verlangen, weer eens op te pakken, vooral omdat we nu zelf een stukje dichter bij de leeftijd van de hoofdpersonen zijn gekomen. Naarmate je ouder wordt word je meer tot nederigheid gedwongen. Je realiseert je dat alles kwetsbaar en tijdelijk is. Dat kan een bevrijding zijn, maar ook beangstigend, zoals in het geval van Holmes.
"Wie word je als je een belangrijk deel van jezelf verliest? Is Holmes alleen maar dat genie? Misschien was hij wel nooit ene genie en heeft Watson dat van hem gemaakt. De boeken zijn immers duidelijk geschreven door een bewonderaar. Dus misschien gaan ze daar wel over. Hoe we anderen bewonderen en idealiseren. Dat zegt ook iets over de kracht van fictieve personages en de dingen die we projecteren op mensen die we bewonderen."