FilmSlot: Zijn we nou nog steeds bang voor onszelf?

Zijn we een slaaf van de technologie geworden, of is die angst overdreven? En als we zonder techniek zouden moeten overleven, komt dan onze ware, verdorven kant naar boven of is dat inmiddels toch echt een achterhaald idee? Het zijn de aloude vragen van het sciencefictiongenre, maar weer helemaal terug in films als Disconnect, Oblivion, After Earth, The Croods en Die Wand.

Door Mariska Graveland

Praat nooit met vreemden en vertrouw niemand, lijkt de angstige boodschap van het drama Disconnect, dat binnenkort in de bioscoop verschijnt. Een openhartige chat mondt uit in een wraakactie, een nep-bericht leidt tot een wanhoopsdaad; het is volgens de makers levensgevaarlijk in de virtuele wereld waarin je elk onbewaakt moment ten prooi kan vallen aan hongerige wolven.
De virtuele wereld is zo een nieuwe variant geworden op de oertijd, de jungle of de post-Apocalyps, de oorlog van allen tegen allen, waarin iedereen moet zien te overleven ten koste van de ander. Maar zijn dit soort ideeën over amorele, zelfzuchtige mensen en dieren inmiddels niet achterhaald?

Krabben
Lang is het idee in zwang geweest dat de mens van nature slecht is en dat de beschaving enkel een laagje vernis is, dankzij uitspraken als ‘krab een altruïst en je ziet een huichelaar bloeden’ of het Latijnse gezegde ‘de ene mens is een wolf voor de andere’. Het is mede te danken aan primatoloog Frans de Waal dat we nu een ander beeld van moraal kunnen hebben.
Moraal is niet iets dat we van buitenaf opgelegd moeten krijgen omdat anders onze slechtheid de kop op steekt, stelt hij in zijn nieuwste boek De bonobo en de tien geboden, nee, empathie is aangeboren en ouder dan de mensheid. Het zelfzuchtige gen is maar één deel van het verhaal, want altruïsme bestaat wel degelijk en is niet zo schijnheilig als vaak gedacht wordt, en niet altijd het gevolg van een kosten-batenanalyse. Het doet ons werkelijk plezier om een ander te helpen, of je er nou wat voor terug krijgt of niet. Dat plezier is een handige bijkomstigheid en lang niet altijd verkapt eigenbelang met allerlei bijbedoelingen.

Oerangsten
Dat onze slechte kant automatisch komt bovendrijven als we op ons zelf worden teruggeworpen, is dus, dankzij De Waals onderzoek naar altruïstische mensapen, een misvatting gebleken. Als we zijn inzichten volgen, dan zijn mensen niet aangeboren slecht. Er zijn altijd tegenvoorbeelden te vinden, zoals een psychopaat, of de geweldsuitbarstingen die de media tonen, en die onze oerangsten aanwakkeren. Maar het blijven uitzonderingen, net zoals sommige technieken die ons ten gronde kunnen richten ook excessen zijn. Er valt veel voor te zeggen om destructieve kracht en slechtheid niet te zien als de kern van mens en techniek, maar als een van de vele mogelijkheden van de evolutie, een proces dat op zichzelf meedogenloos is, maar dat niet logischerwijs iets meedogenloos hoeft op te leveren.
Zo bezien is animatiefilm The Croods niet alleen maar een amusant Hollywoodverzinsel. In die komedie treden de angstig in het donker wonende grotbewoners, die de roofdieren van zich moeten afslaan, eindelijk naar buiten als ze geholpen worden door een meer ontwikkelde mensensoort. Zo ontstaat een prille beschaving doordat nieuwe ideeën en vondsten worden uitgewisseld.

Marionet
Zo’n 30.000 jaar later, wil Disconnect ons doen geloven, zijn we allemaal een marionet geworden van onze mobieltjes, computers en andere virtuele draadjes. De angst voor techniek en de angst voor de ware, ‘verdorven’ aard van de mens gaan hier hand in hand. Wie goed van vertrouwen is, wordt afgestraft. Sciencefictionfilm Oblivion, nu nog te zien in de bioscopen, laat de mensen zelfs letterlijk ten prooi vallen aan technische hoogstandjes. De drones die in Oblivion rondsuizen op een woeste ledige aarde (met een kapotgeschoten maan erboven) hebben het gemunt op ieder willekeurig mens en bijna niemand kan ze meer in de hand houden. Terwijl handy man Tom Cruise zo’n drone laconiek met een stukje kauwgom repareert en hij het liefst naar ouderwetse lp’s luistert, heeft de nieuwste techniek de heerschappij overgenomen zonder dat hij het doorheeft — een schrikbeeld dat in talloze sciencefictionfilms opdoemt: we zijn kneedbare wezens in een onmetelijk zinloze wereld.
Dat marionetten-idee is voor velen onverteerbaar want we zien onszelf liever als een individu dat zelf keuzes kan maken. Van die onophefbare tegenstelling tussen vrije wil en determinisme is al de hele filmgeschiedenis lang gretig gebruik gemaakt in films, van Frankenstein, Metropolis en Modern Times tot The Terminator, Blade Runner, The Matrix, WALL-E en Avatar. Maar als we bijvoorbeeld De Waal volgen, dan zouden de meer ‘zoetsappige’ sciencefictionfilms die uitgaan van de goede kant van de mens — een boodschap waar we in films zo vaak allergisch voor zijn — weleens het gelijk aan hun kant kunnen hebben.

Disconnect te zien vanaf 20 juni | After Earth te zien vanaf 13 juni | Die Wand te zien vanaf 13 juni | Oblivion en The Croods draaien nog in de bioscoop.