Haifaa Al Mansour over Wadjda

Filmmaker worden. In Saoedi-Arabië, een land zonder bioscopen en zonder een filmindustrie van betekenis, is dat geen voor de hand liggende keuze. Laat staan voor een vrouw.

Door Sasja Koetsier

Het beeld van Saoedi-Arabië als een cinematografische woestijn wil ze wel nuanceren: "Bioscopen zijn er inderdaad niet, maar film leeft er enorm. Ik kom uit een groot gezin en mijn vader bracht altijd VHS-banden mee: vechtfilms, Disney, Bollywood. Die maakten grote indruk op me, ze lieten me de wereld zien." De wens om zelf films te maken kwam pas veel later: "Als jonge vrouw in Saoedi-Arabië voelde ik me vaak onzichtbaar: er wordt niet naar je geluisterd, je mening doet er niet toe. Mijn eerste korte film (Who? (2005) over het dragen van de lichaamsbedekkende sluier, sk) maakte ik in de eerste plaats voor mezelf. Ik zocht iets waarin ik kon bestaan."
Haifaa Al Mansour is een kleine, tengere spraakwaterval, die in al haar bescheidenheid taboes aan diggelen slaat in haar oerconservatieve vaderland. Na drie korte films volgde al snel een documentaire (Women Without Shadows, 2005), en werd ze ineens op tal van festivals onthaald als "eerste vrouwelijke filmmaker van Saoedi-Arabië". Ze vertelt dat haar vader bezorgde brieven kreeg van mensen die hem wilden waarschuwen dat haar eer in het geding was, iets waar ze gelukkig beiden hun schouders over konden ophalen. "Ik draag die titel met grote trots en ik hoop dat ik meer films kan maken die jonge meiden en vrouwen kunnen inspireren om hun eigen weg te gaan."

Eigenzinnig
Wadjda is zo’n meisje dat haar eigen weg wil gaan, maar dat wordt haar niet makkelijk gemaakt. "Ze staat op het punt om haar kindertijd vaarwel te zeggen en een jonge vrouw te worden die zich op een bepaalde manier moet gedragen en niet zomaar meer de deur uit kan. Dat weet ze en daarom probeert ze het beste te maken van de tijd die ze nog heeft", vertelt Al Mansour. "Mijn nichtje leek veel op Wadjda. Ze hield van voetbal en had een geweldig gevoel voor humor. Ze is nu begin twintig en dat eigenzinnige is ze een beetje kwijtgeraakt, al kan ik het nog steeds in haar zien. Veel vrouwen lukt het niet om hun dromen te volgen of hun potentie te verwezenlijken. Ik zie wel dingen veranderen voor jonge meisjes in Saoedi-Arabië: er zijn bijvoorbeeld allerlei beurzen waarmee ze in het buitenland kunnen gaan studeren. Toch kiezen vrouwen er nog vaak voor om thuis te blijven, zodat ze beter marriage material zijn."

Spijkerbroek
Tegelijk komt ze juist onder de jongeren ook meiden met lef tegen. "Er verscheen op internet een video van een meisje in de leeftijd van Wadjda, die zichzelf filmt en in de camera zegt: ‘Als je dit niet zien wilt, zet het uit.’ Dan zet ze de muziek aan en begint in haar gescheurde spijkerbroek heel cool te dansen. Het ging viral en allerlei meisjes zetten daarna hun eigen dansvideo’s online met precies diezelfde woorden."
Haar ogen glinsteren als ze spreekt over haar hoofdrolspeelster, Waad Mohammed. "Ze kwam binnen in jeans, op gympen, met Justin Bieber op haar walkman en ik dacht meteen: That’s my girl. Belangrijk voor mij was dat ze ook een prachtige stem heeft. Ze klinkt kwetsbaar en lief, maar ook heel krachtig. Kracht zit niet per se in hardheid en confrontatie, het gaat er vooral om dat je in jezelf gelooft."
En nee, dat het script van Wadjda de echte confrontatie mijdt, was geen truc om de censor te paaien. "De realiteit voor vrouwen in Saoedi-Arabië is zwaar, maar het moest geen zware film worden. Ik wilde een film met humor en emotie die mensen nieuwsgierig maakt naar de situatie. Het verhaal van Wadjda staat in de realiteit, maar ik wil ook laten zien dat er voor elk individu een actieve rol ligt om die realiteit te veranderen."
Toestemming krijgen om te filmen was niet het probleem. Maar de straatopnamen waren lastig omdat omstanders regelmatig in opstand kwamen. "Riyad is een erg conservatieve stad en in bepaalde wijken wordt film niet getolereerd. Daardoor moesten we soms op het laatste moment nog op zoek naar een nieuwe locatie. Vanwege de segregatie (van mannen en vrouwen, sk) kon ik tijdens het filmen op de buitenlocaties ook niet bij de crew en de acteurs zijn. Ik zat dan achterin een busje naar een monitor te kijken terwijl er werd gefilmd. Het was allemaal behoorlijk lastig, maar tegelijk was het een belangrijke ervaring. Doordat ik in het repetitieproces samen met Waad alles heel precies moest bepalen, ontwikkelden we een sterk onderling vertrouwen en begrip. Elke uitdaging brengt ook weer iets goeds: zolang je dat blijft zien, laat je je niet ontmoedigen door moeilijke situaties."