Wij zijn 30: Niet te filmen

Azazel, De Batavia, Death comes as the end, Mont-Oriol: de lijst nooit gemaakte Paul Verhoeven-projecten is lang. Een fors deel van de niet-gerealiseerde scripts werd geschreven door Gerard Soeteman. De scenarist weet als geen ander met verhalen aan te komen waar het bij Verhoeven van gaat kriebelen. Wat waren de mooiste, en welke maken nog steeds een kans? Of zijn ze allemaal Niet te filmen?

Gerard Soeteman is aan het opruimen. Er is net een doos vol scriptversies en researchmateriaal naar het Letterkundig Museum gestuurd, en een volgende zal niet lang op zich laten wachten. Zodra een project afgerond is, doet Soeteman de meeste overblijfselen van anderhalf jaar noeste schrijfarbeid de deur uit. Ditmaal was het de beurt aan knielen op een bed violen, de scenariobewerking die Soeteman maakte van de Jan Siebelink-bestseller. Er blijft genoeg achter, thuis in Rotterdam. De schrijver trekt een boek uit de kast om een staaltje te laten horen van de archaïsche taal, zo kenmerkend voor het strenggereformeerde milieu.
Dan zijn er nog fotoboeken die hem helpen een indruk te krijgen van kleding en behuizing van de zwarte kousendragers. "Ik ga altijd uit van wat ik zie, en wat ik daarvan kwijt kan." Zo heeft Soeteman thuis een complete bibliotheek ingericht met nuttige naslagwerken over de onderwerpen naar zijn hart: de VOC, de bezetting, Nederlands-Indië. Hij toont foto’s van een bloedig neergeslagen opstand op Atjeh, begin twintigste eeuw. Het was onderdeel van zijn research voor een oud Fons Rademakers-project, ‘De hongertocht’, dat hij recentelijk heeft afgestoft voor een tweede kans.

Flauwekul
En dan is er natuurlijk De stille kracht, de beroemde roman van Louis Couperus (1900) waar hij momenteel met Paul Verhoeven aan werkt. Soeteman toont de eerste, volledig handgeschreven scriptversie, de boeken met gravures over het dagelijks leven in de Oost, een Engelstalige uitgave van de roman. "In de inleiding wordt Couperus Freudiaans ontleed. Enorme flauwekul natuurlijk, maar toch een fijne editie, want kijk", [bladert naar achteren]: "een uitgebreid notenapparaat. En daar haal ik dan weer heel veel informatie uit."
In een grote map bewaart hij de correspondentie met Verhoeven en de vele aantekeningen die de regisseur maakt bij elke nieuwe scriptversie. "Paul barst altijd van de gedachten, dat gaat alle kanten op. Dan zeg ik ‘flauwekul’ en maken we ruzie. Al schreeuwend komt dan de consensus." Snel opgeteld komt Soeteman tot een kleine tien nooit verfilmde Verhoeven-scenario’s. Welke film er het eerst voor de camera’s zal komen? Soeteman heeft geen idee, en het maakt hem ook niet zoveel uit. In zijn hoofd zijn de films immers allang gemaakt.

Vikings
Begin jaren tachtig was Paul Verhoeven bezig zijn weg in Hollywood te vinden. Via de jonge producente Paula Weinstein (later zou ze blood diamond maken) waren er gesprekken geregeld met enkele grote studio’s. Dat resulteerde in een opdracht voor een scenario naar keuze, te schrijven door Gerard Soeteman. Thuis in Rotterdam loopt de scenarist weer naar de kast en haalt er een lijvige bundel uit. Voor en na middernacht, een bloemlezing van Poe, Bierce, Stoker en andere meesters van het macabere, geïllustreerd door Eppo Doeve. "Ik heb het in 1950 van mijn vader gekregen en het was direct een van mijn favoriete boeken. Paul was er ook verzot op, al wisten we niet van elkaar dat we het hadden."
Omdat Verhoeven als eerste proeve van bekwaamheid een horrorfilm wil maken, kiest Soeteman uit de bundel The thing on the doorstep van H.P. Lovecraft. Het is de geschiedenis van een pasgetrouwde man die ontdekt dat zijn vrouw over verontrustende gaven beschikt. Ze kan zijn lichaam overnemen, hem in een staat van verlamming achterlatend. Maar wat zijn precies haar duistere bedoelingen? Geschreven in 1933 door de neurotische Lovecraft is het een typisch voorbeeld van diens paranoïde verbeeldingkracht. Onder een oppervlak van burgerlijk fatsoen gaan voorwereldlijke gruwelen schuil. Soeteman: "Je kon het niet zo maar verfilmen. Het was een kop- en staartloos griezelverhaal, meer sfeer dan suspense. Ik wilde het verbinden met onze tijd. We waren toen ook al bezig met een idee over de Vikings die in Amerika waren geland en daar ontmoetingen hadden met Indianen. Wat als we dat zouden koppelen aan Lovecrafts gegeven van een ziekelijke behoefte om eeuwig voort te blijven bestaan?"

Fundamentalisten
Soeteman schreef een verhaal waarin hij zielsverhuizing koppelde aan de ondergangsmythologie uit de Noorse sagen. Hij gaf het een actualiteit door de centrale figuur een adviseur van een pas gekozen Amerikaanse president te maken. Een heel gewone maar wel invloedrijke man, die in de situatie belandt zoals Lovecraft die beschreef. "Hij komt met die vrouw in aanraking, en langzamerhand raakt hij bezeten door de ziel van haar van de Vikingen afstammende vader. Je ziet hem langzaam krankzinnig worden. Zo’n man is een tikkende tijdbom, die vervolgens de president van advies gaat dienen."
In Amerika ging er direct een streep door het idee. Leuk bedacht, maar veel te ongeloofwaardig dat een gek de belangrijkste adviseur van een presidentskandidaat zou worden. Soeteman: "Tot mijn grote genoegen brak een paar maanden later het Iran-Contra schandaal uit. Die adviseur van Reagan die illegaal wapens had doorgesluisd naar guerrillastrijders in Nicaragua. En als je kijkt naar de situatie onder George W. Bush, met al die diepfundamentalistische christenen om hem heen. Als je weet dat die kerels geloven dat binnenkort de aartsengel zal verschijnen om de slechte mensen naar de hel te voeren, dan was ons idee best profetisch."

Onnozele jongen
Enthousiaster is men over een al net zo gevoelig onderwerp: ‘Harry’s tale’. Producent Michael Gruskoff (quest for fire) ziet wel brood in het script over een Hollandse avonturier in de wereld van de 17e-eeuwse driehoekshandel. De Nederlanders kwamen met goederen naar de westkust van Afrika, ruilden die voor slaven, voeren naar de Caribische eilanden, verkochten hun slaven en sloegen suiker, rum en tabak in om terug te keren naar Nederland. Soeteman: "Deze Harry is een buitengewoon onnozele jongen, een Candide-achtige figuur, die alles prachtig vindt en overal in meegaat. Hij wil zijn graantje meepikken van de slavenhandel en kidnapt een jonge zwarte vrouw die hij aan een slavenhandelaar verkoopt." Maar ze blijkt een belangrijke Afrikaanse prinses te zijn en Harry moet haar terughalen. Het slavenschip is ondertussen vertrokken, zodat hij het met een andere boot achterna reist. "Het is een en al avontuur. Het goud om haar terug te kopen, verbergt Harry in de hoge hakken van zijn schoenen. Maar als hij overboord gegooid wordt moet hij zijn schoenen uittrekken omdat hij anders naar de bodem zinkt. Je moet erom lachen, maar tegelijk is het ook scherp. Zo redt Harry op het nippertje een Arabische slavenhandelaar die tot zijn nek is ingegraven. Als hij de man bevrijdt, blijken er in de aarde diamanten te zitten. Zegt die Arabier: met jouw westerse inventiviteit en mijn Arabische handelsgeest zullen wij die zwartjes wel eens even plunderen." Wat natuurlijk ook het geval is geweest, als je ziet hoe Afrika vervolgens uitgebuit is. Een spannend en ook komisch verhaal, maar als je goed kijkt, zit er een inktzwarte realiteit achter. De West-Indische Compagnie voer vanuit Walcheren, en een deel van de Zeeuwen stond braaf een aantal maanden van het jaar voetboeien en brandijzers te smeden."

Kauwgom
Soeteman beaamt dat Rutger Hauer de rol van Harry goed had kunnen spelen. Helaas, producent Gruskoff kreeg de film niet gefinancierd. Pas flesh & blood (1984) zou de eerste met internationaal geld gemaakte Soeteman-verfilming worden. Ergens achter slot en grendel ligt bij MGM nog de bewerking die hij maakte van de Agatha Christie-roman Death comes as the end. En het ongelooflijke verhaal van Nelson Mandela’s bijna-ontsnapping van Robbeneiland blijft ook onverfilmd. Meer kans is er voor De Batavia, het relaas van de gedoemde VOC-vaarder. Opnieuw een zwarte maar fascinerende pagina uit het Hollands geschiedenisboek.
Soeteman: "Ik ben een buitengewoon cynisch mens, door mijn leeftijd maar ook door wat ik heb meegemaakt in mijn leven. Ik heb geen illusies over een leven na de dood. Religie, racisme, ik vind het leuk om dat voortdurend aan de kaak te stellen. Paul is inmiddels toch wel een beetje Amerikaans geworden. Het moet van hem toch het liefst ook vrolijk zijn en positief eindigen. Ik ben niet door dat Amerikaanse optimisme van de kauwgom en de suikerspin aangetast."

Mark van den Tempel