THE RIVER

Tsai Ming-liang: Het is niet slecht als mensen zich ongemakkelijk voelen

  • Datum 11-01-2011
  • Auteur
  • Gerelateerde Films THE RIVER
  • Regie
    Tsai Ming-liang
    Te zien vanaf
    01-01-1997
    Land
    Taiwan
  • Deel dit artikel

De Taiwanese regisseur Tsai Ming-liang staat bekend om zijn tergend trage manier van filmen, waarmee hij de tragiek van het alledaagse leven genadeloos blootlegt. Met zijn derde speelfilm The river sluit hij dat hoofdstuk af. Hij is bijna klaar met een musical, maar muziek, zang en dans zullen zijn favoriete thema niet verhullen. "Die gaat over een nog sterkere eenzaamheid. Als ik niet eenzaam was, zou ik niet filmen."

Tsai Ming-liang observeert als een afstandelijke wetenschapper het leven in woelig Taipei. Zo filmt hij ook. Culturele antropologen krijgen te horen dat ze hun studieobjecten zo neutraal mogelijk moeten filmen. Een wetenschapper moet zijn keuzes maken na bestudering van het onderzoeksmateriaal, en niet al tijdens het filmen daarvan. Tsai laat in lange totalen zien hoe iemand thee zet of aan zijn slippers peutert. Zijn camera is geduldig en nieuwsgierig. Met dezelfde passie praat hij over de maatschappelijke context van zijn personages.
In The river keren de personages uit Rebels of the neon god (1992) en Vive l’amour (1994) terug. In de vorige twee films liep de verwarde puber Xiao-kang als een hopeloos geval achter oudere en stoerdere jongens aan. In The river neemt hij eindelijk initiatief. Hij moet wel, want hij wordt gek van zijn ouders. Vader is thuis ontoegankelijk, maar bloeit op in de jacht naar anonieme seks. Als moeder niet werkt, is ze bij haar minnaar, die een illegale kopieerstraat voor pornofilms beheert.
In zijn poging om aan de ouderlijke ijzigheid te ontsnappen, doet Xiao-kang precies het verkeerde: op aandringen van een filmploeg springt hij in een sterk vervuilde rivier en hij besluit een sauna te bezoeken om een eind te maken aan zijn onvervulde verlangen naar liefde. Die twee beslissingen sluiten elkaars goede afloop uit. De rivier vergiftigt hem zodanig dat hij er een onverdraaglijke nekpijn aan overhoudt. Met zijn medische nekband en verkrampte houding zit Xiao-kang te wachten in een saunahokje. Gezichtloze lichamen openen de deur, maar niemand komt naar binnen. Afgekeurd en afgewezen.

Noedels
Minder dan zijn voorgangers gaat The river over de emotionele verwarring van Xiao-kang. De film plaatst hem binnen de context van een gezin. Een gezin, waar niets van klopt, en dat een voor ons onbekende achtergrond blijkt te hebben. "Het is een gezinssituatie die in Taiwan veel voorkomt. In 1949 zijn veel Chinese militairen uit de Volkrepubliek naar Taiwan gevlucht en die zijn pas laat getrouwd, toen ze uit het leger weggingen. Vaak trouwden ze met veel jongere vrouwen. Bij het gezin in de film zie je dat ook. De leeftijds- en cultuurverschillen zorgen vaak voor spanningen en problemen." Tsai Ming-liangs vader stuurde hem naar zijn grootouders, toen het gezin te groot werd om door hem te worden onderhouden. Opa en oma verkochten noedels op straat en namen hun kleinzoon twee keer per dag mee naar de bioscoop. Toen hij terugkeerde in zijn ouderlijk huis, voelde hij zich er niet meer thuis. Dit had twee belangrijke gevolgen: hij begon in zijn hoofd films te verzinnen en hij durfde zich niet meer aan mensen te hechten. Alleen zijn is beter dan valse hoop.
Toen Tsai van Maleisië naar Taiwan verhuisde, kreeg hij meer begrip voor de generatie van zijn vader. "De vader in de film lijkt op bepaalde punten op mijn eigen vader. Het was moeilijk om contact met hem te krijgen, hij was streng en toonde niet makkelijk zijn liefde. Hij is erg arm geweest en had toch een gezin te onderhouden. Ik heb daar veel respect voor. Wat typisch is voor Chinese families — en wat ik ook van mijn eigen vader ken — is de neiging om problemen niet te bespreken. Als ik ergens mee zou zitten, en ik zou het aan mijn vader vertellen, dan zou hij alleen maar boos of geïrriteerd reageren. Hij zou niet eens in staat zijn om met me te praten. Die Chinese omgangsvormen heb ik uitvergroot in de film. Ik laat expliciet zien dat die mensen niet met elkaar kunnen communiceren. Daar komt nog bij dat de vader homoseksueel is, dus het gezin kan onmogelijk gelukkig zijn. Dat geeft nog een extra verwijdering tussen de vader en de zoon."

Duistere kanten
Tsai Ming-liangs keuze om de personages in zijn films naar genegenheid te laten zoeken bij hetzelfde geslacht is een dubbelzijdig zwaard. Aan de ene kant is het een bijkomstigheid, aan de andere kant geeft het bioscooppubliek er onmiddellijk een bepaalde lading aan, waar hij niet omheen kan. "Mijn films gaan meer over liefde dan over seks. Ik hou er dan ook niet van om over homoseksualiteit als thema te praten. Ik maak films over mensen en over verschillende soorten relaties tussen hen. The river gaat eerder over menselijke tekortkomingen. Sommige mensen begrijpen dat, en anderen niet. Dat zal altijd zo zijn."
"Het liefste zou ik willen dat het publiek na de film een zekere opluchting voelt. Maar het is niet slecht als mensen zich ongemakkelijk voelen, want dat betekent dat ze in ieder geval iets beginnen te voelen. In Taiwan is er veel kritiek geweest op de film omdat ik homoseksualiteit in een negatief daglicht zou stellen. Er werd me gevraagd waarom ik in de donkere halletjes van de sauna’s heb gefilmd. Eigenlijk is het thema van de film angst. Mensen zijn bang van zichzelf en willen hun eigen duistere kanten niet onder ogen zien. Maar het is belangrijk om dat juist wel te doen. Dus mijn portrettering van die sauna’s is gewoon een weergave van de werkelijkheid."
De wereld van anonieme seks in de sauna’s van Taiwan heeft Tsai uitgebreid belicht in een documentaire over AIDS, My new friends, die een paar jaar geleden op het Filmfestival Rotterdam te zien was. Homoseksualiteit bleek nog steeds een groot taboe te zijn. De nonchalante manier waarop hij zijn fictieve personages naar hetzelfde geslacht doet zoeken, is voor Taiwanese begrippen dus buitengewoon moedig geweest. Heeft zijn werk geholpen om meer bewustzijn over het onderwerp te creëren? "Dat is zeker niet alleen door mijn films gebeurd, maar ook door andere ontwikkelingen, bijvoorbeeld in de literatuur. Er zijn nu misschien meer mensen in geïnteresseerd. Er zijn onlangs ook twee mannen met elkaar getrouwd, niet officieel, maar ze hebben een groot feest gegeven en niemand heeft ze dat verboden. Er is ook een grote boekwinkel die een kast vol boeken over homoseksualiteit heeft ingericht. Daar staan mensen gewoon die boeken door te bladeren. De afgelopen tijd is er dus wel degelijk wat veranderd. Het is een wat gezondere maatschappij met meer openheid geworden."

Zang en dans
Tsai Ming-liang kan lang en geanimeerd praten over de Taiwanese maatschappij, die allerlei veranderingen ondergaat. Uit pure onzekerheid grijpen mensen terug op spiritualiteit, in welke vorm dan ook. Net als in de film, waar de bijna kreupele Xiao-kang van de ene volksgenezer naar de andere wordt gesleept. Tsai vertelt over een Taoïstische priester die geld verduisterde, over zijn volgelingen die een verschijning ensceneerde voor de tv-ploeg die toevallig in de buurt was. Hij veroordeelt de spirituele zoektocht niet, maar brengt het met The river neutraal in beeld. Hij zegt weinig over zijn eigen religieuze gevoel, behalve dat hij zowel boeddhistische als taoïstische tempels bezoekt. Wanneer het gesprek de kern van zijn films raakt — eenzaamheid — wordt hij nog gieriger met woorden en guller met zijn schaterlach.

Waarom bent u zo gefascineerd door eenzaamheid dat u er drie films over maakt? "Omdat de mensen nu eenmaal eenzaam zijn", verklaart hij, hardop grinnikend. Het grinniken gaat over in hardop lachen als Tsai mijn sceptische reactie ziet.

Is dat reden genoeg? "Mijn volgende film, The hole, gaat zelfs over nog sterkere eenzaamheid. Het verhaal speelt zich af in het jaar 2000. Ik denk dat tegen die tijd onze communicatieproblemen nog veel groter zullen zijn." Giechelend voegt hij daar een terloopse observatie aan toe. "Je kunt van mij alleen maar films verwachten over eenzaamheid. Als ik niet meer eenzaam was, dan zou ik misschien geen films meer maken."

Laten we dan maar hopen dat u nog lang eenzaam blijft. Tsai klapt dubbel van het lachen.
"Er zit muziek, zang en dans in The hole. Het ziet er dus heel anders uit dan men van mij gewend is. Ook mijn vijfde film zal qua stijl anders worden. In mijn films regent en lekt het veel; mensen zijn altijd bang dat ik weer iets met water ga doen! Dat zal wel veranderen, omdat ik zelf ook verander. Wel ben ik van plan om met dezelfde acteurs te blijven werken. Ik heb hun persoonlijkheden nog lang niet uitgeput. Zij zijn natuurlijk ook voortdurend in ontwikkeling. Het zijn rijke bronnen voor materiaal, die ik steeds beter leer kennen."

Betekent dat ook dat Xiao-kang eindelijk volwassen wordt? "Dat weet ik niet, maar ik zal wel een zonnetje aan de hemel laten schijnen!"

Thessa Mooij
Met dank aan tolk Garrie van Pinxteren.