The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Gekanteld universum

HET MYSTERIE VAN DE SARDINE

Nederland, 2005 | Erik van Zuylen
Twee Nederlandse filmauteurs voor fijnproevers staan deze maand weer in de belangstelling: Erik van Zuylen door zijn nieuwste film Het mysterie van de sardine, en Adriaan Ditvoorst door het verschijnen van een dvd-box met zijn complete werk.

Het is geen geheim dat in Nederland films maken een lange adem vereist, maar we wisten niet dat er vijftien jaar voor nodig is. Erik van Zuylen (61) maakte in veertig jaar zes speelfilms en een groot aantal documentaires. Zijn voorlaatste Alissa in concert dateert uit 1990. Het was zijn vijfde speelfilm. Opgetogen schreef hij het scenario voor zijn zesde: Het mysterie van de sardine. De jaren gingen, de jaren kwamen, maar over Het mysterie van de sardine vernamen we niets. Anderhalf decennium na de eerste scenarioversie kunnen we de film nu eindelijk zien. Als Van Zuylen uitlegt waarom het zo lang duurde, horen we een gruwelverhaal over afhakende producenten en financieringsproblemen. We vatten de ellende voor u samen: nadat het niet lukte om Het mysterie van de sardine als internationale coproductie te realiseren, werd hij na zeven scenarioversies een Nederlandse film. "Ik heb voorlopig mijn bekomst van internationale constructies", verzucht Van Zuylen. We kunnen het ons voorstellen.
Genoeg geklaagd. Van Zuylen praat liever over boeiender zaken. Hij noemt zichzelf "bijna volledig autodidact". Na acht maanden verliet hij in 1964 de Filmacademie, omdat hij "te ongeduldig" was. "Ik wilde aan de slag", zegt hij. Dat lukte uitstekend. In 1965 maakte hij zijn debuut met de tv-documentaire Siebe Wiemer Glastra, zondagsschilder. Er volgden documentaires over Maarten 't Hart, Julio Cortàzar, W.F. Hermans en Stefan Themerson. Over de Pools-Engelse schrijver Themerson straks meer, eerst Hermans, van wie Van Zuylen in 1977 het verhaal 'De elektriseermachine van Wimshurst' verfilmde. Van Zuylen bewees zich met de korte film als een talent. En als liefhebber van Hermans' werk. Wat hem erin aantrok? "Hermans laat zien hoe de wetenschap ons beeld van de werkelijkheid verandert. Ik vind het prachtig hoe zijn filosofische redeneringen een vlucht nemen."

Kardinaal
Toen ontdekte Van Zuylen de in 1910 in Polen geboren auteur Stefan Themerson. De Pool vluchtte voor de Tweede Wereldoorlog naar Londen, waar hij tot zijn dood in 1988 zou blijven. Themerson was verre van wereldberoemd, maar had in Nederland een kleine schare bewonderaars, onder wie W.F. Hermans en K. Schippers. Als blijk van waardering had Hermans in 1967 een inleiding geschreven bij de Nederlandse uitgave van Themersons roman 'Kardinaal Pölätüo'. Van Zuylen: "Door Hermans' inleiding ging ik 'Kardinaal Pölätüo' lezen. Ik vond het een schitterend boek, vol filosofische overwegingen en gedachte-experimenten. De strekking is dat het katholicisme er altijd in slaagt wetenschappelijke ontwikkelingen die het geloof onderuit halen, in te kapselen. Het is opgehangen aan een kardinaal, die overal een handige verklaring voor heeft."
Van Zuylen gaf in 1976 met de tv-documentaire Stefan Themerson en de taal blijk van zijn fascinatie voor de schrijver. Toen hij eind jaren tachtig Het mysterie van de sardine las, wist hij dat hij zijn nieuwe film had gevonden. "Het zit vol prachtige scènes, die tamelijk los staan van elkaar. Dat vind ik prikkelend."

Kindervragen
Wie de twee bovenstaande zinnen nog eens leest, begrijpt waarom Van Zuylen altijd in de marge van de filmwereld zal blijven. Zijn films, Het mysterie van de sardine niet uitgezonderd, vertellen geen rechtlijnige verhaaltjes, zijn geen psychologische drama's en zoeken het niet in makkelijke identificatie. Allemaal uitstekende zaken om een groot publiek op afstand te houden. Van Zuylen zit er niet mee. "De conventionele narratieve cinema vind ik voorspelbaar. Je voelt de climax lang van tevoren aankomen. Ik vind dat film meer moet zijn. Het medium biedt een scala aan poëtische mogelijkheden en gedachte-experimenten."
Hij noemt een voorbeeld uit Het mysterie van de sardine. "Daarin wordt gespeeld met hoe het is om geen benen te hebben. Ben je zonder benen een half mens? Ik vind het leuk om over dit soort kindervragen te speculeren." Het hoge woord moet eruit: "Ik creër met film een eigen universum." Waarmee Van Zuylen niet wil beweren, dat hij niet beïnvloed is. Hij noemt Buñuel. "Hij hield ook van gedachte-experimenten. Films als La voie lactée zijn van grote invloed op mij geweest. Ik hou van films die dicht bij de werkelijkheid staan, maar hem kantelen."
Van Zuylen realiseerde tussen 1975 en 1990 vijf speelfilms. De zesde speelfilm kostte hem evenveel tijd als de vijf vorige samen. Moeten we spreken van een geknakte carrière? "Ik heb in de jaren negentig andere dingen gedaan, zoals theaterregie. Natuurlijk had ik meer films willen maken, maar het is niet gebeurd. Je moet realistisch zijn. Het leven gaat gewoon door." We slaan aan het rekenen: over vijftien jaar is Van Zuylen 76 jaar. "Ik begrijp waar je heen wil, maar ik hoop mijn volgende film sneller te maken. Ik heb drie scenario's geschreven. Het zal niet aan mij liggen."

Jos van der Burg


Adriaan Ditvoorst
Duivelsogen

Adriaan Ditvoorst (l.) op de set van Paranoia

Een vrouw stapt op haar fiets. De camera volgt haar tot ze achter lakens verdwijnt die in een tuin hangen te drogen. Vrijwel meteen daarna horen we een auto gierend remmen. IJzer botst op ijzer, glas breekt. Alles weer stil, de camera glijdt terug naar de straat. En daar ligt de vrouw, vlak voor de auto. Het kader verandert niet meer, de afstand tussen camera en vrouw, misschien wel tien meter, blijft.
Deze scène uit De witte waan (1983), het filmisch testament van regisseur Adriaan Ditvoorst (1940-1987), moet een van de mooiste aanrijdingen uit de filmgeschiedenis zijn. Zo economisch, zo gestileerd, en juist daarom zo overdonderend. Soms moet je een hele film zien om warm te lopen voor het complete oeuvre van een cineast, soms volstaat een enkel fragment. Dit is zo'n fragment.
Bovendien zegt de scène veel over Ditvoorst zelf. Dat blijkt wanneer je je in zijn leven gaat verdiepen — en dankzij de onlangs verschenen, uitputtend gedocumenteerde dvd-box kan dat nu onderuitgezakt voor de tv. De vrouw is de moeder van het mannelijke hoofdpersonage, een kluizenaar-kunstenaar. De vader van kluizenaar-kunstenaar Ditvoorst kwam om bij een auto-ongeluk; Ditvoorst heeft altijd vermoed dat het eigenlijk zelfmoord was. Hij op zijn beurt verdronk zich in 1987 in de Schelde, vlakbij zijn geboorteplaats Bergen op Zoom.

Relschoppers
Dergelijke sleutelscènes, sleutelbeelden, sleutelgeluiden zijn talrijk bij Ditvoorst. Vervallen villa's, Zuid-Hollandse duinen, zelfmoordenaars, zieke vaders, relschoppers, kapotgesmeten servies, Ditvoorsts oeuvre barst ervan. Ook al is hij door het Nederlandse filmklimaat (onbehulpzaam Filmfonds, zure critici, ongeïnteresseerd publiek) en zijn vroege dood blijven steken bij vier lange en zes korte producties. "Film is voor mij een kwestie van afrekenen", schreef hij ten tijde van zijn debuut Ik kom wat later naar Madra (1965). "Ik zou drieduizend (3000) films willen maken." Uiteindelijk werden het tien films met duizenden beelden.
De dvd-box benadrukt die verhouding met het portret Ditvoorst, solitary genius. Stapels fragmenten zijn hiervoor door Joes Koppers en Ditvoorsts goede vriend Thom Hoffman geselecteerd. De aanrijding uit De witte waan zit er niet bij, wel die uit de W.F. Hermans-verfilming Paranoia (1967). Een provo roept in een platenzaak met megafoonstem de aanwezigen op tot protest. Buiten wordt hij geschept door een auto. Geen piepende remmen op de soundtrack: na de kenmerkende zenuwachtige camerazwenkingen alleen maar Ditvoorstiaanse stilte. De stilte van de dood? "Alles is stilte, meer is er niet", eindigen de afscheidsbrieven die hij in 1987 postte.
Bij elk fragment verschijnen aanklikbare trefwoorden in de hoeken van het beeldscherm — woorden als gangen naar het volgende stukje Ditvoorst. Bij de aanrijding uit Paranoia kun je kiezen uit 'onrust' en 'kwetsbaar'. 'Onrust' leidt naar een ander fragment uit dezelfde film; dan gaat het via 'opstand' naar Ik kom wat later naar Madra, en dan via 'onstuimig' naar de (niet in de box opgenomen) tv-registratie van Vondels Lucifer (1980). Klik op 'Afwijzing' en je ziet de caféscène uit Madra. De dialoog is niet hoorbaar, nerveuze jazz heeft de soundtrack gekaapt. Na het zien van deze film feliciteerde Ditvoorsts idool Godard hem met de mooiste soundtrack die hij ooit in een film had gehoord.

Erectie
Naast de filmfragmenten biedt de dvd een tijdbalk met de belangrijkste jaren uit Ditvoorsts (film)leven. Onder elk jaar staat een handvol scènes uit de bijbehorende film, kort toegelicht door de voice-over en soms uitgebreider besproken door de pratende koppen uit Hoffmans De domeinen Ditvoorst (1992). Deze met een Gouden Kalf bekroonde biografie is ook integraal opgenomen in de set, en biedt net als Ditvoorst, solitary genius eerder een interpretatie van Ditvoorsts persoon en werk dan een definitief portret.
Waar het pakket — behalve de films en documentaires de beknopte, door Hoffman geschreven biografie 'Morgenster' — in ieder geval in slaagt, is Ditvoorst te etaleren als een auteur: als iemand wiens persoonlijkheid ten grondlag ligt aan alle facetten van zijn films. Ditvoorst was een van de eerste Nederlandse cineasten die zijn eigen werkelijkheid wilde (her)scheppen in plaats van de zichtbare, alledaagse; de ene keer had hij hierin meer succes dan de andere. Het vroege werk maakt nog steeds een energieke, frisse indruk, ook al is het met al dat typische Nouvelle vague-geknutsel met beeld en geluid een kind van zijn tijd. Films als het anarcho-rommeltje Antenna (1969) en Flanagan (1975), een wraakthriller waarmee Ditvoorst op het grote publiek mikte, zijn hopeloos gedateerd. Te stijf, te belegen, te theatraal.
Maar toch. Elke Ditvoorst heeft iets dat bijblijft, dat te mooi of wanstaltig is om te vergeten. En dat daarmee de hele film, dat hele moeizame leven waard is geweest — van de duivelsogen van de blinde fotograaf tot de op een erectie gespieste slagroomtaart in De mantel der liefde. Beelden en geluiden uit (drie)duizenden — uit één verwaarloosd, genegeerd genie.

Kevin Toma

Te koop vanaf heden (Total Film).



top
HET MYSTERIE VAN DE SARDINE

April 2005 #265

Regie
Erik van Zuylen

Te zien
vanaf 7 april

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


H

HAAIBAAI aka SHARKBAIT
HAAR NAAM WAS SARAH
HABANA BLUES
Habemus Papam
HABITAT
HABLE CON ELLA
HACKERS
Hacksaw Ridge
Hadewijch
HAIFA
Hail, Caesar!
LA HAINE
HAIRSPRAY
HALF MOON
HALF NELSON
HALL PASS
HALLAM FOE
Hallo bungalow
HALLOWEEN
HALLOWEEN 2
HALLOWEEN 8: RESURRECTION
HALLOWEEN H20
HAMACA PARAGUAYA
HAMAM, IL BAGNO TURCO
HAMBURGER LEKTIONEN
HAMLET
HAMLET 2
Hampstead
HANA-BI
HANCOCK
The Handmaiden
HANEKAM DE ROCKER
THE HANGING GARDEN
HANGOVER
HANGOVER 2
The Hangover III
Hanna
Hannah Arendt
HANNAH MONTANA/MILEY CYRUS
HANNAH MONTANA: THE MOVIE
HANNIBAL
HANNIBAL RISING
Hannibal, seizoen 1
HANZO THE RAZOR-TRILOGIE
THE HAPPENING
The Happiest Day in the Life of Olli Mäki
THE HAPPIEST GIRL IN THE WORLD (Previously Unreleased)
Happily Ever After
HAPPINESS
Happy Death Day
HAPPY END
Happy End
HAPPY ENDINGS
HAPPY FEET
Happy Feet 2
The Happy Film
Happy Happy
HAPPY TIMES
HAPPY TOGETHER
HAPPY-GO-LUCKY
HAPPYTHANKYOUMOREPLEASE
HARD CANDY
HARD EIGHT
HARD HEAD/TÊTE DURE
HARD RAIN
HARD TARGET
Hard To Be a God
HARDBALL
Hardcore Henry
HAREM SUARÉ
Harmonium (Kôji Fukada over)
Harmony Lessons
HAROLD AND KUMAR GO TO WHITE CASTLE
Harrie Geelen Filmcollectie
HARRISON'S FLOWERS
HARRY BROWN
HARRY POTTER AND THE CHAMBER OF SECRETS
HARRY POTTER AND THE DEATHLY HALLOWS
Harry Potter and the Deathly Hallows 2 3D
HARRY POTTER AND THE GOBLET OF FIRE
HARRY POTTER AND THE HALF BLOOD PRINCE
HARRY POTTER AND THE ORDER OF THE PHOENIX
HARRY POTTER AND THE PHILOSOPHER'S STONE
HARRY POTTER AND THE PRISONER OF AZKABAN
HARRY, UN AMI QUI VOUS VEUT DU BIEN
Hart Beat
Hartenstraat
Hartenstrijd
HARTVERSCHEUREND
HARVARD MAN
THE HARVEST
HARVEST TIME
Hasta la vista!
The Hateful Eight
A Haunted House
A Haunted House 2
HAUNTED MANSION
THE HAUNTING
A Haunting History
THE HAUNTING IN CONNECTICUT
The Haunting in Connecticut 2: Ghosts of Georgia
DIE HÄUPTER MEINER LIEBEN
HAUT BAS FRAGILE
Haute cuisine
Hava Nagila — The Movie
HAVEN
Le Havre
HAWAII OSLO
HÄXAN
Haywire
HAZE
HE GOT GAME
HE LOVES ME, HE LOVES ME NOT
He named me Malala
HE'S JUST NOT THAT INTO YOU
HEAD ABOVE WATER
HEAD ON
HEAD TRAUMA
Headhunters
HEAR MY SONG
HEART
Heart of a Dog (Laurie Anderson over)
HEART OF DARKNESS
HEART OF GOLD
THE HEART OF JUSTICE
THE HEARTBREAK KID
HEARTBREAKERS
HEARTS IN ATLANTIS
Heartstone
The Heat
HEAT
HEAVEN
HEAVEN AND EARTH
Heaven on Earth
Heaven's Gate
HEAVEN'S HEART
HEAVENLY CREATURES
HEAVY
A Heavy Heart (Thomas Stuber over)
HEAVY METAL IN BAGHDAD
Hector and the Search for Happiness
Heddy Honigmann IN FOCUS
Hedi (Mohamed Ben Attia over)
HEDWIG AND THE ANGRY INCH
HEF, EEN GESPREK MET DRIE ZUSSEN
HEIMAT 3 — CHRONIK EINER ZEITENWENDE
Heimat — Eine Deutsche Chronik
HEIMATKLÄNGE
HEIMWEE NAAR DE DOOD
De Heineken ontvoering
HEIST
EEN HEKS IN DE FAMILIE
Heksen bestaan niet
HEKSJE LILLI: DE REIS NAAR MANDOLAN
HEKSJE LILLY
DE HEL VAN '63
DE HELAASHEID DER DINGEN
La helada negra (Previously Unreleased)
De held
Heli (Amat Escalante over)
Helium
Hell or High Water
HELLBENT
HELLBOY
Hello I Must be Going
HELLRAISER: BLOODLINE
The Help
HELP ME EROS
HELTER SKELTER
Hemel
HEMEL BOVEN HOLLAND
Hemel op aarde
Henri (Yolande Moreau over)
HENRI LANGLOIS, THE PHANTOM OF THE CINÉMATHÈQUE
HENRY FOOL
HENRY'S CRIME
HENRY-GEORGES CLOUZOT'S INFERNO
HENRY: PORTRAIT OF A SERIAL KILLER
Her
HERBIE: FULLY LOADED
Hercules
The Here After
HEREAFTER
HEREMAKONO
DE HERENIGINGSEXPRES SAIGON — HANOI
LE HÉRISSON
Les héritiers
HERO (YING XIONG)
UN HÉROS TRÈS DISCRET
HEROSTRATUS
DAS HERZ IST EIN DUNKLER WALD (Previously Unreleased)
Hesher
Het doet zo zeer
HET IS EEN SCHONE DAG GEWEEST
HET MYSTERIE VAN DE SARDINE
Het verlangen
HET WOORD HEEFT MIJ GERED
L' HEURE D'ÉTÉ
Une heure de tranquillité
THE HI-LINE
THE HI-LO COUNTRY
HIDALGO
Hidden Figures
HIDE AND SEEK
HIDEAWAY
HIDEOUS KINKY
Hier ben ik
HIGH ART
HIGH CRIMES
HIGH FIDELITY
HIGH HEELS
HIGH SCHOOL MUSICAL 3: SENIOR YEAR
The High Sun
High-Rise (Ben Wheatley over)
HIGHER LEARNING
HIGHLANDER 3: THE SORCERER
HIGHWAYMEN
HILARY AND JACKIE
HILDE (THE KNEF)
The hills have eyes (Alexandre Aja)
THE HILLS HAVE EYES (Wes Craven)
HIMALAYA
Hiroshima Mon Amour
HIS BIG WHITE SELF
HISTOIRE(S) DU CINÉMA
HISTORIAS MÍNIMAS
Historiás que só existem quando lembradas
The History of Love
A HISTORY OF VIOLENCE
History's Future
Hit and Run
HITCH
Hitchcock
Hitchcock/Truffaut
THE HITCHHIKER'S GUIDE TO THE GALAXY
HITMAN
The Hitman's Bodyguard
Hitman: Agent 47
L' hiver dernier
THE HOAX
The Hobbit: An unexpected Journey
The Hobbit: The Battle of Five Armies
The Hobbit: The Desolation of Smaug
HOBO WITH A SHOTGUN
HOCHZEITSGÄSTE
Hocus Pocus met Alfons Alfrink
HODDER
Hoe duur was de suiker
HOE OVERLEEF IK... MEZELF
HOE TEM JE EEN DRAAK?
HOFFA
THE HOLE (Joe Dante)
THE HOLE (Nick Hamm)
THE HOLE (Tsai Ming-liang)
THE HOLIDAY
Holland, natuur in de delta
HOLLANDS LICHT
HOLLOW MAN
HOLLOW REED
Hollywood Banker
HOLLYWOOD HOMICIDE
THE HOLLYWOOD SIGN
HOLLYWOODLAND
HOLY MAN
Holy Motors
HOLY SMOKE
Home
Home
Home Again
HOME ALONE 2 LOST IN NEW YORK
HOME ALONE 3
A HOME AT THE END OF THE WORLD
HOME FOR CHRISTMAS
HOME FOR THE HOLIDAYS
HOME ON THE RANGE
THE HOME SONG STORIES
Homefront
HOMELAND
The Homesman
HOMEWARD BOUND: THE INCREDIBLE JOURNEY
Homies
Un homme à la hauteur
L' HOMME DU TRAIN
UN HOMME QUI CRIE
Les hommes libres
Homo Sapiens (Previously Unreleased)
HONEY (Bille Woodruff)
HONEY (Semih Kaplanoglu)
Honey 2 (Bille Woodruff)
HONEY, I BLEW UP THE KID
HONEYMOON IN VEGAS
THE HONEYMOONERS
HONEYZ
HONOUR OF THE DRAGON
HOODLUM
HOODWINKED
HOOGSTE TIJD
HOOLIGANS
HOOP DREAMS
HOP (Dominique Standaert)
HOP (Tim Hill)
HOPE FLOATS
HOPE SPRINGS
Hope Springs
HOPPET
Horns
Horrible Bosses
Horrible Bosses 2
HORROR
Hors Satan
THE HORSE WHISPERER
HORTON
The Host (Andrew Niccol)
THE HOST (Bong Joon-ho)
HOSTAGE
HOSTEL
HOSTEL 2
THE HOT CHICK
HOT FUZZ
HOT ROD
Hotel de grote L
HOTEL DE LOVE
HOTEL DIARIES
HOTEL FOR DOGS
HOTEL RWANDA
Hotel Transylvanie 2 3D
Hotel Transylvanië: Hotel vol monsters
Hotell (Lisa Langseth over)
THE HOURS
THE HOUSE
House at the End of the Street
HOUSE OF CARDS
House of Cards, seizoen 2
HOUSE OF FLYING DAGGERS
THE HOUSE OF MIRTH
HOUSE OF SAND AND FOG
HOUSE OF WAX
THE HOUSE OF YES
HOUSE ON HAUNTED HILL
THE HOUSEMAID
HOW I ENDED THIS SUMMER
HOW I KILLED A SAINT
How I Spent My Summer Vacation
HOW MANY ROADS
HOW SHE MOVE
How To Be Single
How to Change the World
How to Describe a Cloud
How to Describe a Cloud (Slow Criticism)
HOW TO GET RID OF THE OTHERS
HOW TO LOSE A GUY IN 10 DAYS
HOW TO LOSE FRIENDS & ALIENATE PEOPLE
HOW TO MAKE AN AMERICAN QUILT
How to Meet a Mermaid
How to Train Your Dragon 2
Howards End
HOWL
HOWL'S MOVING CASTLE
Hoy como ayer
THE HUDSUCKER PROXY
HUFTERS & HOFDAMES
Hugo
LE HUITIÈME JOUR
HUKKLE
HULK
Human
THE HUMAN CONDITION
HUMAN NATURE
THE HUMAN RESOURCES MANAGER
The Human Scale
THE HUMAN STAIN
HUMAN TRAFFIC
L' humanité
HUMANOIDS FROM THE DEEP
A HUMBLE LIFE
Hummingbird
HUMPDAY
THE HUNCHBACK OF NOTRE DAME (Gary Trousdale, Kirk Wise)
THE HUNCHBACK OF THE NOTRE DAME (Wallace Worsley)
The Hundred-Foot Journey
HUNDSTAGE
HUNGER
The Hunger Games
The Hunger Games: Catching Fire
The Hunger Games: Mockingjay — Part 1
The Hunger Games: Mockingjay — Part 2
THE HUNGRY GHOSTS
Hungry Hearts
THE HUNT
HUNT DOWN
Hunt for the Wilderpeople
THE HUNTED
The Hunter (Daniel Nettheim)
The Hunter (Rafi Pitts)
THE HUNTER (Serik Aprimov)
HUNTING & ZN.
THE HUNTING PARTY
The Huntsman
HURLYBURLY
THE HURRICANE
THE HURT LOCKER
HUSBANDS AND WIVES
HUSH
HUSH!
HUSTLE & FLOW
Hyde Park on Hudson
HYÈNES
HYPE!
The Hypnotist
HYSTERIA (René Daalder)
Hysteria (Tanya Wexler)