Oktober 2004, nr 259

Tigers on tour

De lente zal snel komen

Drie Midden-Europese films reizen vanaf 17 oktober langs de filmhuizen in de door het Filmfestival Rotterdam georganiseerde Tigers on tour-reeks. Drie films over vaders, dochters, broers en opa's. Films over verlangen naar de horizon. Maar wanneer vind je die? Als je blijft, weggaat of terugkomt?


Somnambuul
Wat zou er met Ophelia zou zijn gebeurd, als Hamlet haar liefde niet getart en versmaad had, en ze zich niet in een koude rivier verdronken had? Als ze wel was blijven leven. En krankzinnig geworden, met vader Polonius van het Deense hof was verstoten en ergens een teruggetrokken leven had moeten leiden, op een eiland van de Estse kust bijvoorbeeld, geplaagd door hallucinaties en nachtmerries. Nauwelijks erger dan haar heldere momenten.
In zijn tweede speelfilm Somnambuul betreedt de Estlandse regisseur Sulev Keedus hetzelfde toneel als in zijn eersteling
Georgica (1998), een eiland in de Oostzee, waar de tijd stil staat en herinneringen schokkend tot leven komen. Het is een wereld waarin het landschap al vanzelf zwart-wit is, ontkleurd, door een meesterschilder gecomponeerd, en waar vandaan de laatste boot is vertrokken. Eeta, onze Ophelia, is eraf gesprongen. Ze wil wel weg uit dit niemandsland in 1944, of 1044 of 2944. Ze droomt ervan om te ontsnappen, aan haar norse vader, die haar niet aankijkt uit angst haar aan te raken, aan het niets. Ze is voortdurend bezig met ontsnappen, ze klimt op de balustrade van de vuurtoren waarin ze wonen, maar ze kan niet echt als Dedalus haar vleugels spreiden en naar de zon toe vliegen. Want er is helemaal geen zon. Het is winter en Eeta is een gestrande vogel die haar rokken optilt voor de overvliegende bommenwerpers.
Er zit een hoop frustratie in de aderen van deze jonge vrouw, met haren zo vlassig als het schrale gras. Haar bloed is getekend door seksuele agressie. Ze is nymfomaan en frigide tegelijkertijd.
Keedus is wel vergeleken met Tarkovski of Sokoerov, maar hij is niet zo mystiek. Somnambuul is een hele primitieve film. Krachtig, rauw, agressief ook naar de toeschouwer toe, ontoegankelijk bijna. De seizoenen gaan voorbij in deze film. Maar er verandert niets. Net als in veel films waarin de seizoenen voorbij gaan. Maar waarom gaan de seizoenen dan voorbij? De wind waait en de seizoenen gaan voorbij.
Wat een gruwelijk fatalistische film. Een granieten oefening in menselijk lijden. Het went niet. Dat is een bijna heuglijke zekerheid.
En dat je tijdens het kijken zelf een standbeeld wordt op het strand, gezandstraald door de wind, helemaal weer schoon, en stijf van verbijstering.

Somnambuul: Ophelia in niemandsland.


Moonless night
Er zijn van die beelden die al duizenden jaren boven de zee zweven en dan op een dag, als de luchtvochtigheid goed is, en de zon staat waar hij moet staan, of de maan helemaal nieuw is, aan de horizon oplichten. Dan wordt een oude veldslag opnieuw gevochten, of duikt Zeus, na lang op de zeebodem te hebben gesluimerd, op tussen de golven. In Moonless night wil de Albanese regisseur Artan Minarolli ons dat soort beelden laten zien, al droomt zijn vrouwelijke hoofdpersoon misschien meer van Leonardo DiCaprio dan van Apollo. Maar ook dat is niet zomaar in deze film die begint als Kusturica en eindigt als Kadare, de Albanese schrijver.
Veel films zagen we nog niet uit Albanië. En Moonless night bevredigt ten volle onze nieuwsgierigheid. Ook de exotistische kant ervan.
Toch lijkt het wel alsof heel Albanië met Rudina en haar grootvader op de vlucht is, of op een vrolijke reis het land uit. Zo wonderlijk magisch als Minarolli ons aanvankelijk wil laten geloven is het daar dus ook weer niet. De treinen zitten overvol. En als de treinen niet rijden, sjokt de mensenkaravaan langs het spoor.


How I killed a Saint
Het is natuurlijk vreselijk oneerbiedig om het in het geval van How I killed a saint te hebben over een typische Balkan-film van na de diverse oorlogen in het voormalige Joegoslavië, maar hij is er wel een. De hoofdpersonen zijn mannen en vrouwen van weinig woorden, hun levens zijn stil en sterk, gepassioneerd en soms wat absurd. Door deze karakterisering mag meteen duidelijk zijn dat How I killed a saint geen hoge mate van originaliteit bereikt. Het verhaal over de Macedonische Vela die na een verblijf in de Verenigde Staten terugkeert naar haar familie is nadrukkelijk gesitueerd tegen de achtergrond van de etnische conflicten tussen Macedonië, Kosovo en Albanië. Voor het nationale bewustzijn van al die nieuwe staten is het ongetwijfeld heel belangrijk dat er films worden gemaakt die hun specifieke perspectief weerspiegelen. Maar tegelijkertijd gaat er ook van een film als How I killed a saint iets akeligs politiek corrects uit, en het is nog niet eens zo overmatig correct, als wel zo beschaafd en genuanceerd dat het allemaal nog maar heel weinig betekent.
Vela is niet de eigenlijke hoofdpersoon van de film. Dat is haar broer Kokan, die verstrikt is in verzet en verwarring. Waar moet hij nu voor of tegen zijn? Hij wil een echte nationalist zijn, maar zijn beste vriend is Albanees. Kunnen ze nu nog wel samen tegen de aanwezigheid van de NAVO in Skopje zijn?
Debutante Teona Strugar Mitevska wist voor haar eerste film een internationaal vermaarde crew bijeen te krijgen. Alan Markoen, de vaste cameraman van de gebroeders Dardenne bij Rosetta en Le fils, stond achter de camera en editor Nick Guster sneed eerder de Macedonische boegbeelden Before the rain en Dust van Milcho Manchevski.
De heilige die in de wat houterige film wordt vermoord, is niet de enige heilige, en het is trouwens ook niet de enige moord. Maar de film zoekt zijn schutspatroon in Sint Clemens, die zijn naamdag in de herfst, op 23 november heeft. Een oud weerkundig gezegde stelt dat als de winter op Sint Clemens al is aangebroken, de lente snel zal komen. Het is een soort wanhopige geruststelling, dat als de nood het hoogst is, de redding nabij.

Dana Linssen

Tigers on tour
Somnambuul (Sulev Keedus), How I killed a saint (Teona Strugar Mitevska) en The moonless night (Artan Minarolli) zijn te zien op zaterdagen en zondagen in de filmhuizen, vanaf 17 oktober 2004 tot en met 13 februari 2005. Informatie en kaartverkoop www.filmfestivalrotterdam.com
Een deel van de besprekingen van Somnambuul en How I killed a saint verscheen eerder in de dagelijkse editie van de Filmkrant ter gelegenheid van het Filmfestival Rotterdam 2004.

Naar boven