La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Jackie slow criticism | Fake news als plot device

Het hardnekkige fenomeen van fake news — het moedwillig verspreiden van onwaarheden — is van alle tijden, maar met de komst van sociale media zichtbaarder dan ooit. Film- en televisiemakers reflecteren op het verschijnsel, en dragen soms zelfs oplossingen aan.

Door Omar Larabi

De politieke thriller All the President’s Men (1976) is sinds het aantreden van president Donald Trump een veelbesproken onderwerp op sociale media. Robert Redford en Dustin Hoffman vertolkten destijds journalisten Bob Woodward en Carl Bernstein, het duo dat op de burelen van The Washington Post het Watergateschandaal aan het licht bracht. Vanuit het heden bezien, met het door schandalen geplaagde presidentschap van Trump, benadrukt de film de onschatbare waarde van onderzoeksjournalistiek in de strijd tegen nepnieuws, dat niet alleen door de president zelf, maar ook door buitenlandse veiligheidsdiensten, hackers en kabelzenders moedwillig wordt verspreid.
In hedendaagse films en televisieseries neemt een prominente rol in. In mei stond een aflevering van Law & Order: Special Victims Unit, getiteld 'Real Fake News', in het teken van valse verdachtmakingen: een onverlaat brengt vanuit zijn woonkamer in Manhattan allerlei kwalijke theorieën in omloop. Toevalligerwijs leiden ze alsnog tot de ontdekking van een pedofielennetwerk.
Nog sterker is het in het vijfde seizoen van Homeland. Brett O'Keefe (een overtuigende rol van Jake Weber) verspreidt propaganda vanuit een soort callcenter in Washington waar honderden medewerkers nepprofielen op Facebook en Instagram aansturen. Wie bekend is met Alex Jones, de temperamentvolle opiniemaker van Infowars, zal in O'Keefe zijn fictionele evenknie herkennen. Jones is onderdeel van de alt-right-beweging (een eufemisme voor extreemrechts) en slingert vanuit zijn internettalkshow al jaren verzinsels de wereld in, zoals dat Hillary Clinton een heks zou zijn.
O'Keefe maakt zich schuldig aan iets vergelijkbaars: hij zet de aanval in tegen de presidentskandidaat Elizabeth Keane. In een vernuftig gemonteerde video wordt de reputatie van haar zoon, een in het harnas gestorven oorlogsheld, genadeloos bezoedeld. Wanneer O'Keefe zijn handlanger Dar Adal ontmoet, blijkt dat hij dit in opdracht van de CIA deed. Zo krijgt de kijker gaandeweg een complot voorgeschoteld van Watergate-achtige proporties. De politieke agenda van de CIA — het voeren van oorlogen — moet worden afgedwongen door het verspreiden van 'alternatieve feiten' — ook al zo’n veelgebruikt eufemisme.

Sensatiebelust
Ook documentairemakers wagen zich aan het onderwerp: Get Me Roger Stone (Dylan Bank, Daniel DiMauro & Morgan Pehme, 2017) portretteert een gewetenloze spin doctor, die uiteenzet hoe politieke tegenstanders elkaar sinds het Nixontijdperk — Watergate komt weer aan bod — op hardvochtige wijze bestrijden met leugenachtige campagnefilmpjes.
Sindsdien is alles geoorloofd.
Robert Greene's hybride documentaire Kate Plays Christine (2016) gaat terug naar 1974, het jaar dat Nixon aftrad. Actrice Kate Lyn Sheil speelt Christine Chubbuck, een journalist die live op televisie zelfmoord pleegt. Haar laatste woorden spreken boekdelen: "In de Channel 40-traditie van het vertonen van bloederige taferelen, in volle glorie, presenteer ik u voor het eerst een zelfmoordpoging." De verslaggever leed aan een depressie en uitte hiermee haar ongenoegen over het structurele gebrek aan normbesef bij haar sensatiebeluste werkgever. Daarmee geeft de documentaire tevens een verklaring voor het wantrouwen van Amerikaanse burgers in de vaak door sensatiezucht (en dus winstmaximalisatie) gedreven media.
Nepnieuws leeft bij de gratie van diepgeworteld wantrouwen in de media en de afwezigheid van doorwrochte en diepgaande nieuwsvoorzieningen, en is van alle tijden. Zie ook de documentaire Nuts! (2016) over ondernemer John R. Brinkley, die aan het begin van de vorige eeuw furore maakt met een merkwaardige medische behandeling: het inbrengen van geitentestikels bij onvruchtbare mannen. Dat talloze slachtoffers in deze kwakzalverij trappem is exemplarisch voor de werking van misleiding: mensen willen tot in den treure blijven geloven in onwaarheden, en er is altijd een mate van goedgelovigheid of zelfbedrog. Of zoals Kelly Carey schrijft in haar boek Fake News: 'De kijker is medeplichtig.' Het moet een van de vuistregels zijn geweest toen kabelzender FOX — een notoire verspreider van nepnieuws — in 1996 werd opgericht.

Nietsontziende ontkrachting
Er is dus een immense rol weggelegd voor de media. Zoveel wordt ook aangetoond in Jackie (2016), een gefictionaliseerde blik achter de schermen van het leven van Jackie Kennedy voor, tijdens en na de moord op John F. Kennedy. We zien tijdens de opnames van een reportage in het Witte Huis hoe geënsceneerd alles was. De levensstijl van de Kennedy's werd enorm geromantiseerd door de media: ze werden neergezet als prinsen en prinsessen in hun eigen mythische 'Camelot'. Die status hadden ze onder meer te danken aan de manipulatieve first lady, die voortdurend de regie in handen heeft.
Totdat haar echtgenoot wordt doodgeschoten. Dan is ze machteloos en heeft ze voor even geen invloed op hoe ze wordt gezien door het volk. Het historische moment is in het echt alleen vastgelegd op vage, schokkerige 8mm-beelden. Maar regisseur Pablo Larraín filmt het haarscherp vanuit verschillende hoeken, waardoor het fungeert als een nietsontziende ontkrachting van de bovengenoemde mythe.
Met groteske beelden van rondspattend bloed en hersenen toont Larraín zijn onverhulde werkelijkheid. Zo kan kunst op een abstracter niveau een tegenwicht bieden tegen de door (sociale of traditionele) media geschapen artificiële beelden; een remedie tegen nepnieuws.



top