The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
The Sixth Sense slow criticism | Onbetrouwbare films en 'post-truth' realiteit

'The gift of a good liar is making people believe you lack a talent for lying.'
— Frank Underwood


Het afschilderen van politici als onbetrouwbaar en leugenachtig is niets nieuws. Kevin Spaceys personage Frank Underwood uit de Netflix-serie House of Cards laat een schoolvoorbeeld zien van strategisch liegen, ook wel bekend als 'politiek'.
Interessanter wordt het wanneer die onbetrouwbaarheid geen eigenschap van een personage is, maar een narratieve strategie, zoals in M. Night Shyamalans The Sixth Sense (1999). Niemand in de film liegt; we worden misleid door de wijze waarop de gebeurtenissen worden getoond, waarbij cruciale informatie wordt achtergehouden.
Het krachtige effect van dit soort plotwendingen heeft misschien ook indirecte gevolgen voor onze blik op (en vertrouwen in) het audiovisuele. De plotselinge onthulling van een tot dan toe verborgen realiteit confronteert ons met de kwetsbaarheid van onze eigen psychologie en ethiek: onze waarneming bestaat uit simplificaties en wordt gekleurd door vooroordelen en vooringenomenheid waar we maar al te vaak koppig aan vasthouden. Onbetrouwbare cinematische verteltechnieken buiten enkele van de meest basale menselijke eigenschappen uit, zoals wat psychologen het 'begineffect' noemen: informatie die als eerste wordt gepresenteerd heeft een sterkere impact op onze inschattingen, en creëert een primaire mening die we niet zo snel loslaten.
Het besef dat we in de val van een verhaal zijn gelopen, dat we misleid zijn, hoeft echter niet noodzakelijkerwijs te frustreren. Integendeel: het kan ook leiden tot kritische reflectie. We oefenen er essentiële vaardigheden mee, zoals het innemen van een ander perspectief en tegenwicht bieden aan stereotypen en vooroordelen. En het kan ons bewuster maken van hoe slim en verraderlijk verhalen kunnen worden verteld. In de meeste gevallen zijn dit soort 'artefact-emoties' — zoals de bewondering die kijkers voelen voor een vertelling die hen te slim af is — de basis van het succes van onbetrouwbare films.
De confrontatie met de relativiteit van feiten in verhalen zou er niet toe moeten leiden dat we gaan denken dat élke waarheid relatief is, of dat we de waarde van eerlijkheid in het echte leven gaan betwijfelen. Net zomin moet onze blootstelling aan onbetrouwbare vertellingen en hun vernuftig verstopte waarheden ons reden geven tot paranoia of apathie. Filmische onbetrouwbaarheid kan juist een veilige speelplaats zijn waar we de voelsprieten ontwikkelen die we in het dagelijks leven steeds harder nodig hebben.
Het vermogen om bijvoorbeeld onderscheid te maken tussen de psychologische strategieën van moedwillige leugenaars (zoals Roger 'Verbal' Kint in The Usual Suspects) en de onbewuste onwaarheden van personages met mentale beperkingen (zoals Leonard Shelby in Memento). Of tussen vertellingen die expliciet liegen (zoals Stage Fright van Alfred Hitchcock) of slechts misleiden (Ron Howards A Beautiful Mind).
Dit soort vaardigheden wordt cruciaal wanneer we onderscheid moeten maken tussen politieke charlatans en onverbeterlijke leugenaars (de namen zijn afhankelijk van uw ideologische bubbel...). Of tussen propagandistisch fake news en de artikelen van onkritische of zelfs gehersenspoelde journalisten: het verschil tussen enerzijds het moedwillig verdraaien van de werkelijkheid, vaak met politiek-economische motieven, en anderzijds een onbewuste leugen als onschuldig gevolg van een verkeerd geïnformeerde bron.
Zo kunnen deze films ons een culturele intelligentie bijbrengen waarmee we manipulatie scherper leren waarnemen en onderscheiden, en onze bubbels van vervormde zekerheid kunnen doorbreken. Hopelijk kunnen we vervolgens iets beter omgaan met de post-truth en alternative facts in onze zogenaamde 'realiteit'.

Miklós Kiss is Assistant Professor in Film and Media Studies aan de Universiteit van Groningen.



top