The Tribe

Hoe gedurfd is dit eigenlijk?

  • Datum 15-01-2015
  • Auteur
  • Gerelateerde Films The Tribe
  • Regie
    Miroslav Slabosjpitski
    Te zien vanaf
    01-01-2014
    Land
    Oekraïne
  • Deel dit artikel

Rauwe misdaad tiert welig op een instituut voor dove jongeren. Het is de premisse van een film waarin artistieke apathie voor durf moet doorgaan.

Er zijn twee dingen die The Tribe bijzonder maken, en beide hebben te maken met de dialoog. Eén: er wordt uitsluitend gebarentaal gesproken. Twee: die taal wordt niet ondertiteld. Zelf bestempelt filmmaker Miroslav Slabosjpitski zijn speelfilmdebuut — waarin een nieuwkomer op een dovenschool zich opwerkt in de criminele rang­orde, maar in de problemen raakt wanneer er een vrouw in het spel komt — als een "hommage aan de stille film". Toch blijkt uit niets dat hij de vroege filmkunst daadwerkelijk met enige aandacht heeft bekeken.
Sinds The Tribe vorig jaar op het filmfestival van Cannes in première ging in de Semaine de la Critique — en daar meteen drie prijzen wegsleepte — zijn film en maker keer op keer bekroond. Slabosjpitski werd door de European Film Academy uitgeroepen tot European Discovery of the Year, en de internationale filmkritiek laat zich vrijwel unaniem bewonderend uit over zijn gedurfde vormexperiment. Maar, nog los van de kwestie of een gedurfd experiment ook een geslaagde film oplevert: hoe gedurfd en hoe experimenteel is dit nu eigenlijk?
Door een taal te gebruiken die bijna geen enkele kijker begrijpt (gebarentaal is niet internationaal) veroordeelt Slabosjpitski zijn kijkers hulpeloos tot de positie van buitenstaander. Had hij de film in het Oekraïens opgenomen, dan was het onmogelijk geweest om hem zonder ondertiteling de wereld in te krijgen. Want waarom zo veel dialoog gebruiken, als het publiek niet geacht wordt kennis te nemen van de inhoud ervan? Dat The Tribe wegkomt met dit zogenaamd experimentele gebruik van gebarentaal, maakt vooral duidelijk dat doventalen door velen nog steeds niet als volwaardige taal worden beschouwd; dezelfde misvatting die aan de basis ligt van het hele filmconcept.
Maar onvergeeflijker nog, en onbegrijpelijk in het licht van al die breed gedeelde lof, is dat Slabosjpitski alle stilistische mogelijkheden die film daarnaast nog te bieden heeft, stuk voor stuk laat liggen. Had hij zich nu maar echt verdiept in de filmkunst uit het begin van de vorige eeuw! Dan had hij gezien hoe inventief (en vaak daadwerkelijk experimenteel) makers omsprongen met camera­voering, licht en montage om duidelijk te maken wat er gebeurt. Slabosjpitski lijkt er daarentegen alles aan te doen om de handeling te verdoezelen: de camera brengt de personages zelden op een betekenisvolle manier in beeld, hetzij vanwege een te grote afstand (bijna de hele film is gedraaid in medium shots), hetzij door een onhandige positionering van de acteurs ten opzichte van de camera of elkaar. Scènes spelen zich dan ook nog vaak af in het halfdonker.
Om acteursregie heeft de maker zich al evenmin bekommerd: de continue agitatie van zijn hoofdpersonen is een mottige stoplap voor het gebrek aan werkelijke dramatische ontwikkeling. Met de clichématige opeenvolging van geweld, seks en ruzies over geld geeft de langdradige plot een voorstelling van het bendeleven die zó simplistisch is, dat het moeilijk voorstelbaar wordt hoe de film bij doorgewinterde filmkijkers iets anders dan een vermoeid schouderophalen teweeg zou brengen. Waarom dit toch gebeurt, is misschien de enige echt interessante vraag die The Tribe opwerpt.

Sasja Koetsier

Sprakeloos

The Tribe kent sterke voor- en tegenstanders. Na het lezen van bovenstaande recensie stuurde Filmkrantmedewerker Mike Naafs onderstaande verdedigingsrede van de film.

Toen de roltrap boven was, stonden ze daar met zijn allen, in een gonzend multiplex. Voor de vertoning van The Tribe in St. Petersburg, tijdens het Message to Man filmfestival, had de organisatie een speciale screening georganiseerd voor doven. Een begrijpelijke reflex. De film is geheel in gebarentaal, er is geen voice-over en ook geen vertaling. Dat moet wel een film voor doven zijn!
Nou nee. Dit is geen pamflet voor een of andere organisatie, niet bedoeld voor belangenverenigingen en andere gebarendeskundigen. Tenminste niet per se.
Het is een film voor iedereen die geen vertaling nodig heeft, geen taal, dat wil zeggen: geen gesproken woord. Omgevingsgeluiden en gebaren, meer is er niet. Daar bestaat de taal van deze cinema uit. Die gebaren hoeven niet vertaald te worden, kunnen dat ook vaak niet, want ze zijn per gebarentaal verschillend — je kunt ze eerder als visuele aanwijzingen zien. Voor de rest moet je als toeschouwer opmaken wat er voor je ogen gebeurt aan de hand van de gedragingen van de mensen. Observeren. Kijken en je bek houden. 

Wonder
‘Boom, just like that, film will never be the same again’, twitterde regisseur Darren Aronofsky vlak na het zien van de film. Ik vermoed dat hij de consequenties inzag van de radicale vormkeuze van regisseur Slabosjpitski. Zo kan het dus ook! Waarom is dit nooit eerder bedacht? Godard — de Harry Mulisch van de cinema, uitstekend bedenker van ideeën zonder dat het ooit een geslaagd kunstwerk oplevert — roept het om het luidst met zijn laatste film Adieu au langage, maar dit debuut uit Oekraïne werkt het vaarwel aan de taal tot in de puntjes uit en laat het zien! Liefde, haat, jaloezie, afgunst, elke thema uit het toch zo talige oeuvre van zeg een Shakespeare, het kan allemaal prima uitgebeeld worden zonder woorden. Hoe langer je naar The Tribe kijkt, hoe vanzelfsprekender dat idee wordt.
En dan laat de film het je ook nog eens voelen. De afgesloten gemeenschap van het doveninstituut is een ideale plek om de buitengesloten kijker eens te laten merken wat jonge mensen elkaar zoal aan kunnen doen, doof of niet. Het lijkt goddomme wel een middelbare school. Aantrekken, afstoten, af en toe een dolk in de rug steken, groepjes vormen, vechten voor je plek en neuken in het ketelhok. Na een kwartier ben je die taalbarrière helemaal vergeten en zit je midden in de wereld, begrijp je angstaanjagend goed hoe de sociale codes van de stam werken en stamp je samen met ze door de gang. En volgt er een abortusscène die je nooit meer kan vergeten…
Wat een wonder. Na deze film ziet de wereld van de film er dan ook anders uit. Straks lopen er weer massa’s filmtoeristen door de straten van Rotterdam en bij al die honderden films die daar te zien zijn, kan vanaf nu steeds de vraag gesteld worden: had al dat gelul ook niet achterwege kunnen blijven? Waren die woorden nou wel echt nodig? Dát is de revolutie die The Tribe veroorzaakt heeft.

Adieu au langage! Leve de filmtaal.

Mike Naafs