THE SERVANT’S SHIRT

Scheurtjes in het fundament

  • Datum 02-02-2011
  • Auteur
  • Gerelateerde Films THE SERVANT’S SHIRT
  • Regie
    Mani Kaul
    Te zien vanaf
    01-01-1998
    Land
    India
  • Deel dit artikel

Santu (Pankaj Sudhir) heeft zijn bedrijfs-shirt verscheurd

India produceert achthonderd films per jaar. Het merendeel kitscherige dans- en muziekfilms, waar de Indiase bevolking zelf maar geen genoeg van krijgt. Een enkele ‘independent’, zoals regisseur Mani Kaul, gaat zijn eigen weg. Zijn persoonlijke en bewogen drama The servant’s shirt beantwoordt noch aan de filmwetten van de gangbare Indiase filmindustrie noch aan die van Hollywood.

De jonge Santu woont met zijn vrouw in een kleine, primitieve hut. In het regenseizoen lekt het dak, maar de huisbaas maakt geen aanstalten om daar wat aan te doen. "In de zomer heb je er toch geen last van en nu zijn de dakpannen te nat om het te kunnen repareren", zo wimpelt hij Santu’s verzoek achteloos af. Elke dag gaat Santu op de fiets naar zijn werk. Het is een eenvoudig kantoorbaantje, maar het verleent hem een zekere waardigheid. Dat gevoel raakt ernstig ondermijnd wanneer zijn chef hem gebiedt om als bediende bij een rijke man te gaan werken. Ze dwingen hem om een speciaal shirt te dragen, waardoor hij als een getekend man door het dorp moet fietsen. Vanaf dat moment lijkt het echter wel alsof hij een scherper oog heeft gekregen voor talloze andere onrechtvaardigheden.

Web
Het Indiase kastenstelsel is voor een buitenstaander een ondoordringbaar web van onuitgesproken regels, verboden en machtsverhoudingen. Iedere Indiër lijkt precies te weten wat zijn plaats en functie is binnen deze knellende hiërarchie, die lijdzaam en zonder al te veel tekenen van verzet nog steeds wordt geaccepteerd.
Ook Santu, de hoofdpersoon uit The servant’s shirt, oogt niet als een heroïsche revolutionair, eerder als een sullige meeloper, die vaak ziek is en liever niet te ver van huis gaat. Zijn verontwaardiging over de meest in het oog springende misstanden is oprecht, maar echt in actie komen doet hij (nog) niet. Hij verscheurt samen met zijn vrienden het vermaledijde shirt dat hij als bediende moet dragen en hij berispt zijn vrouw dat ze gaat werken bij de vrouw van de huisbaas. Verder gaat hij niet. Maar het zijn scheurtjes in het fundament van een samenlevingsvorm die al eeuwen standhoudt en die regisseur Kaul heel voorzichtig en beeldend blootlegt.

Machtspelletjes
Mani Kaul (1942) betoont zich in zijn vijftiende speelfilm een zuinige filmer. Zijn India is niet het sprookjesachtige of toeristische India, met paleisachtige tempels, overdadige interieurs of weelderige sari’s. Het gaat hem om de emotionele nuances van klein menselijk leed; van een jonge echtgenote die vreest dat haar man haar op een dag zal verstoten en van de relatie tussen bedienden, die zelf onderling kleine machtsspelletjes uitvechten.
Door de afwezigheid van heftige conflicten, maar vooral door het tergend langzaam uitspelen van schijnbaar onbeduidende gesprekjes, is The servant’s shirt geen gemakkelijke film. Santu discussieert bijvoorbeeld bloedserieus met zijn vrouw over de verschillende manieren die er zijn om een sari aan te trekken. Geen onthullende of spraakmakende dialoog, maar wel een die past bij de puurheid en de eenvoud van hun relatie. Meestal zijn man en vrouw het met elkaar eens, maar soms ook niet.
De lichte verschuiving in hun relatie weerspiegelt de ontwikkeling in de samenleving om hen heen. Als toeschouwer en buitenstaander voel je dat hun leven zwanger is van beweging en verandering, maar zelf staan ze er niet echt bij stil. De verfijnde uitbeelding van die onbewuste onrust maakt van The servant’s shirt een bijzondere film.

François Stienen