STIGMATA

Ik wil geloven

  • Datum 06-02-2011
  • Auteur
  • Gerelateerde Films STIGMATA
  • Regie
    Rupert Wainwright
    Te zien vanaf
    01-01-1999
    Land
    Verenigde Staten
  • Deel dit artikel

Stigmata: atheist Frankie (Patricia Arquette) bevangen door demonen

Wat is de zin van ons bestaan? Aan het einde van de twintigste eeuw moeten religieuze en wetenschappelijke autoriteiten bij het beantwoorden van die existentiële vraag steeds vaker wijken voor pseudo-wetenschap en neo-mysticisme, waar horrorfilms als Stigmata handig op inspelen. Een essay over films en complotten.

God is al meer dan honderd jaar dood en de harde, koude feiten van de wetenschap hebben ons tot spelingen der natuur gereduceerd. De moderne mens blijft echter zoeken naar zingeving. Steeds meer mensen zoeken daarbij hun heil in esoterie, pseudo-wetenschap en complottheorieën: er zijn altijd duistere machten druk doende kennis verborgen te houden die onze plek in het universum of op aarde in een heel ander perspectief plaatst. Zo zouden de piramides van Gizeh geen graftombes zijn, maar een representatie van het sterrenbeeld Orion, dat om mysterieuze redenen verwijst naar een tijdperk van bijna vijftienduizend jaar geleden. Egyptologen negeren alle aanwijzingen die in deze richting wijzen en de Egyptische regering weigert medewerking te verlenen aan onderzoekers die deze theorie uitdragen. Daar moet dus wel iets achter steken.

Gigantisch gezicht
Een bekender voorbeeld is de vliegende schotel die in 1947 bij Roswell, New Mexico zou zijn neergestort. De buitenaardse inzittenden werden door het leger naar de geheime basis Area 51 gebracht. De Amerikaanse overheid houdt vol dat er in Roswell een weerballon neerstortte en niks anders. Maar voor miljoenen mensen hebben Roswell en Area 51 een bijna religieuze betekenis. ‘I want to believe’ is dan ook het credo van Fox Mulder, de FBI-agent die in de populaire tv-serie ‘The X-files’ elke aflevering iets meer te weten komt over de waarheid omtrent de geheimzinnige luchtmachtbasis.
Hoewel de Area 51-mythe al eerder centraal stond in films als Hangar 18 (1980), Wavelength (1983) en Intruders (1992), blijkt uit het immense succes van ‘The X-files’ pas hoe groot de invloed van dit neo-mysticisme op de populaire cultuur kan zijn. De theorieën van pseudo-wetenschappers en samenzweringsfanaten lenen zich door hun speculatieve karakter bij uitstek voor fictie. Voor zowel fictie als pseudo-wetenschap geldt ‘suspension of disbelief’ immers als een belangrijk principe. Voor een uurtje of twee kun je je ongeloof uitstellen en je laten meeslepen door de spannende theorie dat de pyramides van Gizeh verband houden met de sterren, zoals in Stargate. Ook het recente Mission to Mars grijpt terug naar een pseudo-wetenschappelijke theorie. Een satelliet fotografeerde een gigantisch gezicht op het Mars-oppervlakte. Een grappige speling van licht en schaduw, oordeelde NASA. Voor de duur van Brian De Palma’s film wil je best geloven dat het een gigantisch monument is, opgetrokken als teken dat wij niet alleen zijn, zoals ook de schrijvers van ‘The Mars mystery’ betogen.

Konkelfoezen
Van ‘The X-files’ is inmiddels een bioscoopfilm verschenen en op televisie heeft de serie navolging gekregen in ‘Dark skies’ en ‘Roswell’. Daarmee is de complottheorie die de Amerikaanse overheid kennis over buitenaardse bezoekers toebedeelt een fictioneel cliché geworden. Er is behoefte aan een nieuw domein waar schimmige lieden konkelfoezen om kennis verborgen te houden voor de rest van de mensheid. Met Stigmata, een religieuze horrorfilm van Rupert Wainwright, dient zich een nieuwe Area 51 aan: de bijbel. En dat is op zich geen verkeerde keuze. Te meer omdat het Vaticaan een even duister, zo niet duisterder imago heeft dan de CIA.
Jammer genoeg lijdt Stigmata onder een rommelig scenario dat een bekende complottheorie op krampachtige wijze probeert te koppelen aan het fenomeen uit de titel. Dat laatste betreft verwondingen aan polsen, voeten en zij die sterk lijken op die van de gekruisigde Jezus Christus. Alleen diep religieuze mensen vertonen stigmata. Wanneer de atheïstische Frankie Paige (Patricia Arquette) tot haar schrik geconfronteerd wordt met hevig bloedende gaten in haar polsen, heeft zij dan ook geen idee wat haar overkomt. Priester annex wetenschapper Andrew Kiernan (Gabriel Byrne, speelde vorig jaar de duivel in End of days) buigt zich over het mysterie: hoe is het mogelijk dat een ongelovige stigmata vertoont?
Voor de kijker is een en ander al opgelost na de proloog. Daarin koopt Frankie’s moeder, op vakantie in Brazilië, een rozenkrans van een jeugdige straatventer die het ding even tevoren heeft gestolen uit de doodskist van een pasgestorven, alom gerespecteerde priester. Deze priester, tijdens wiens wake het madonnabeeld naast de kist onophoudelijk weent, was op de hoogte van een complot binnen de katholieke kerk om een boekrol te verdonkeremanen met daarin de ware boodschap van Jezus van Nazareth.

Schreeuwerigheid
Net als bij eerder genoemde films ligt ook aan de basis van Stigmata een bekende theorie uit de neo-mystiek. Sinds de archeologische vondsten van eeuwenoude papyrusrollen, eerst in 1945 bij Nag Hammadi in Egypte en twee jaar later bij Qumran, zijn er theorieën gepubliceerd waarin gewag wordt gemaakt van een verloren rol, waarin de ‘waarheid over Jezus van Nazareth’ zou staan. Toen het onderzoek naar de Dode Zee-rollen van Qumran niet opschoot en het internationale onderzoeksteam genoodzaakt was de publicatie van een klein deel van de rollen uit te stellen, zagen sommigen hierin een bevestiging dat er iets te verbergen was. En zo ontstond de veronderstelling dat het Vaticaan rollen geheim wil houden om het bestaan van het christendom veilig te stellen.
Op deze theorie, uitgebreid beschreven in het boek ‘De Dode Zee-rollen en de verzwegen waarheid’ van Michael Baigent en Richard Leigh, brengt Stigmata een flinterdunne variant. En dat is een gemiste kans. Regisseur Wainwright laat de verwikkelingen rond de verloren rol links liggen ten faveure van bloederige make-up effecten. De roman ‘Qumran’ van schrijfster Eliette Abécassis, heeft dezelfde hypothese over de verloren rol als uitgangspunt, maar is qua uitwerking tegengesteld aan Stigmata. Bij ‘Qumran’ gaat het thrillerelement ten onder in een zee van theologische, cultuurhistorische en wetenschappelijke documentatie, terwijl Stigmata met zijn shockerende effecten en audiovisuele schreeuwerigheid stijl boven inhoud stelt.
Boek en film gaan echter allebei uit van verborgen waarheden die, wanneer onthuld, het christendom op zijn kop zouden zetten. Eerder vergeleek ik de Heilige Schrift met Area 51. Maar waar alle verhalen over de roemruchte luchtmachtbasis — op de officiële lezing na — hetzelfde vertellen, zijn de pseudo-wetenschappelijke theorieën over de bijbel divers. In ‘Qumran’ komt bijvoorbeeld ook de theorie ter sprake dat de bijbel geschreven zou zijn onder invloed van psychedelica. En vorig jaar produceerde het christelijke televisiestation Trinity Broadcasting Network de speelfilm The omega code, waarin een jonge professor (Casper van Dien) een wiskundige code ontdekt in de bijbel die niet alleen de dood van Prinses Diana voorspelde, maar ook het exacte tijdstip van de Apocalyps ontsluit. Ook deze ‘bijbelcode’ vindt zijn oorsprong in de pseudo-wetenschap en kwam eerder al ter sprake in Alex de la Iglesia’s El dia de la bestia. In het recente Pi ontdekt een wiskundig genie een soortgelijke code in de thora, die de ware naam van God zou prijsgeven.

Stuk hout
In vergelijking daarmee is de complottheorie die in Stigmata te berde wordt gebracht nog niet eens zo ver van de waarheid verwijderd. En dat is een misstap van de scenarioschrijvers. Verborgen waarheden zijn juist zo intrigerend omdat ze onbestaanbaar lijken, en onverenigbaar zijn met de werkelijkheid. Een samenzwering mag best ontrafeld worden, mits de uitkomst hemelschokkend is of ons voorstellingsvermogen tart. Maar de kennis die het Vaticaan in Stigmata met alle geweld verborgen wil houden, is in werkelijkheid allang ontsloten door de bijbelwetenschappers.
In de persmap van Stigmata noemen Wainwright en de zijnen het Nieuwe Testament "een mijnenveld van tegenspraak en samenzwering". Een boude uitspraak, maar uit het rommelige scenario van Tom Lazarus (pseudoniem?) en Rick Ramage blijkt wel dat de schrijvers hun huiswerk gedaan hebben. Als priester Andrew Kiernan uiteindelijk een deel van de verdwenen boekrol onder ogen krijgt, leest hij: "Kloof een stuk hout en ik ben daar, til een steen op en jullie zullen mij vinden."
Genoemd citaat komt letterlijk uit het ‘Evangelie van Thomas’, en dat is geen verloren boekrol, maar een apokrief evangelie. Het onderscheid tussen ‘door God geïnspireerde’ en apokriefe evangelieën werd in 367 na Christus gemaakt door de aartsbisschop van Alexandrië. Zijn lijst met door God geïnspireerde bijbelboeken komt overeen met het Nieuwe Testament zoals wij dat kennen. De apokriefe teksten mochten niet meer worden gelezen en werden grotendeels vernietigd. Daarnaast werden bijbelteksten vooral in de eerste eeuwen van het christendom door de kerkvaders ‘gecorrigeerd’ opdat ze in het theologisch kader van die tijd pasten.
In de reli-komedie Dogma van Kevin Smith wordt herhaaldelijk uitgehaald naar de redacteuren van de christelijke canon. In een dialoog beweert de dertiende apostel Rufus (Chris Rock) dat God eigenlijk een Zij is, maar dat de mannelijke samenstellers van de bijbel er een Hij van gemaakt hebben. Hetzelfde zou gelden voor de huidskleur van Jezus van Nazareth, die oorspronkelijk zwart zou zijn.
Wat betreft die verborgen, ware boodschap van Jezus van Nazareth zit Stigmata er ook niet helemaal naast. Door apokriefe en Nieuw Testamentische teksten met elkaar te vergelijken toont historicus Jacob Slavenburg in zijn boek ‘Valsheid in geschrifte’ overtuigend aan dat teksten van het Nieuwe Testament op cruciale punten zijn herzien en dat de verschillen gevolgen hebben voor de interpretatie van Jezus’ boodschap. Maar Slavenburg ziet in die redactiewerkzaamheden een gevolg van het streven naar een eenheidsleer, waaraan het jonge christendom binnen het Romeinse rijk behoefte had, en geen duistere samenzwering.

Naakt
Dat is misschien ook de reden waarom de complottheorie in Stigmata de kijker niet zo verbouwereerd in zijn stoel achter laat als wellicht de bedoeling was. De waarheid is te naakt en daardoor niet opwindend, schreef Jean Cocteau. Lazarus en Ramage hadden voor de inhoud van de verloren rol niet alleen te rade moeten gaan bij de bijbelwetenschap, maar ook bij hun eigen fantasie, zoals Eliette Abécassis deed bij het schrijven van ‘Qumran’. Het laatste hoofdstuk van deze roman bestaat uit de verloren rollen, die Abécassis voor de gelegenheid zelf geschreven heeft.
De verborgen waarheden, zoals die verondersteld worden door samenzweringen, esoterie en pseudo-wetenschap, moeten bij voorkeur fantastisch zijn en intrigerend in al hun onwaarschijnlijkheid. Ze moeten beantwoorden aan dat knagende gevoel ‘dat er meer moet zijn’, aan het verlangen een eenduidig, allesomvattend antwoord te vinden op de existentiële vraag naar de zin van ons bestaan. Verborgen waarheden over de pyramides van Gizeh, Area 51, Atlantis, Mars en Jezus Christus impliceren een verborgen waarheid over de mensheid. Want God mag dan wel dood zijn, net als Fox Mulder voelen velen nog steeds het verlangen om te geloven.
Rond de millenniumwisseling lijkt de neerslag van dat verlangen in film groter dan ooit. Op het afgelopen 16e Festival van de Fantastische Film waren naast Stigmata en Pi maar liefst drie films te zien waarin de hoofdpersoon in zijn zoektocht naar zingeving op duistere kennis stuit. In Roman Polanski’s The ninth gate komt een door Johnny Depp gespeelde boekhandelaar op het spoor van een oud boek waarvan de auteur niemand minder dan Satan zelf zou zijn. Het sfeervolle L’Arcano incantatore van Pupi Avati voert een jonge seminarist op die door een oude, geëxcommuniceerde priester wordt ingewijd in de mystiek en het occultisme. En in Memorias del ángel caído van David Alonso en Fernando Cámara tenslotte, wordt een aan zijn geloof twijfelende priester geconfronteerd met de Satanistische leerstellingen van zijn collega’s.
Is het toeval dat in een tijd waarin het antwoord naar de zin van het bestaan gezocht wordt in verborgen waarheden en mystiek, in drie films de invloed van Faust terug te vinden is? Wat verbergt de Amerikaanse overheid op Area 51? Is er een gezicht op Mars? Wat hebben de oude Egyptenaren ons te vertellen over de sterren? Wat staat er in de boekrol die het Vaticaan verduisterd heeft? Goethe’s Faust verzuchtte al: "Wat men niet weet, dat juist heeft men nodig; en wat men weet, heeft men niet nodig."

Roel Haanen