Lincoln

Zo word je een Amerikaanse legende

  • Datum 24-01-2013
  • Auteur
  • Gerelateerde Films Lincoln
  • Regie
    Steven Spielberg
    Te zien vanaf
    01-01-2012
    Land
    Verenigde Staten
  • Deel dit artikel

Steven Spielbergs voor twaalf Oscars genomineerde Lincoln toont president Abraham Lincoln als een moreel standvastige, maar ook pragmatische politicus die de slavernij afschaft. De les? Politiek is een kwestie van wheelen en dealen.

Door Jos van der Burg

"Er is een fysiek verschil tussen het blanke en het zwarte ras, waarvan ik geloof dat het voor altijd verbiedt dat de twee rassen op voet van sociale en politieke gelijkheid zullen samenleven." De opvatting van de oprichter van de Ku Klux Klan? Eh, nee, woorden van Abraham Lincoln tijdens zijn (verloren) verkiezingscampagne voor het Congres in 1858. Een jaar eerder zei de politicus dat de gedachte dat blank en zwart zouden samenwonen "een natuurlijke walging in de geesten van bijna alle blanken (opriep)". Toen Lincoln in 1861 president werd en kort erna de Burgeroorlog uitbrak, merkte hij op dat niet de afschaffing van de slavernij, maar het redden van de Amerikaanse eenheidsstaat zijn ultieme doel was. "Als ik de Unie kan redden zonder één slaaf te bevrijden, zal ik dat doen, en als ik hem kan redden door alle slaven te bevrijden, zal ik dat doen." Vier jaar later zette hij zijn politieke toekomst op het spel door met tomeloze inzet te strijden voor afschaffing van de slavernij. Wil de echte Lincoln opstaan? Was president tot de conclusie gekomen dat afschaffing nodig was om de Amerikaanse eenheid te behouden? Voortschrijdend moreel inzicht? Zeker is dat Lincoln nooit een voorstander van slavernij was. Wat iets anders is dan een actieve bestrijder. Hij was geen abolitionist, maar vond lange tijd dat staten zelf moesten kunnen beslissen over slavernij. Ook flirtte hij een tijd met het racistische idee om slaven terug te sturen naar Afrika.

Burgeroorlog
In Spielbergs Lincoln, waarin Daniel Day-Lewis zo griezelig veel op Lincoln lijkt dat de president uit zijn graf lijkt opgestaan, is van Lincolns racistische opvattingen, die hij deelde met bijna alle blanke landgenoten, niets terug te vinden. Dat komt doordat de film geen biopic over zijn hele leven is, maar zich concentreert op de periode tussen januari en april 1865, de laatste drie maanden van Lincolns leven. De film spitst zich toe op de manier waarop Lincoln steun in het Congres verwerft voor zijn voorstel om de slavernij af te schaffen (het dertiende amendement op de grondwet). Op dat moment is er al vier jaar een bloedige burgeroorlog aan de gang tussen het Noorden en elf Zuidelijke staten. Om de chaos in het Zuiden te vergroten, had Lincoln twee jaar eerder met de Emancipatie Proclamatie alle slaven in het Zuiden tot vrije burgers verklaard. Hij hoopte dat de ruim drie miljoen slaven in opstand zouden komen, zodat het Zuiden economisch zou worden verzwakt. Dat zijn proclamatie niet overal de slavernij afschafte, maar alleen in het Zuiden, laat zien dat hij niet voortkwam uit morele principes, maar een strategische oorlogsmaatregel was. In de jaren erna radicaliseerde Lincoln en verbond hij afschaffing van de slavernij aan de oorlog: zonder afschaffing geen vrede. Dat de burgeroorlog daardoor mogelijk langer zou duren, was een prijs die Lincoln wilde betalen. Het is deze onverzettelijke Lincoln, die Spielbergs film portretteert.

Gratis advies
Dat Spielberg juist nu met een film over Lincoln komt, is niet toevallig. Zijn film gaat over leiderschap in roerige tijden. Lincoln oogt soms als een gratis advies aan Obama, die Spielberg in zijn verkiezingscampagne met een miljoen dollar steunde. Net als Obama stond Lincoln voor het probleem dat gelijk hebben en gelijk krijgen verschillende zaken zijn in de politiek. Net als nu stonden in 1865 in het Amerikaanse Congres Democraten en Republikeinen onverzoenlijk tegenover elkaar. De Democratische Partij, in die tijd de meest conservatieve van de twee, vond slavernij geen zaak van de federale regering, maar van de individuele staten. Iedere staat moest zelf over afschaffing kunnen beslissen. De Republikeinse Partij wilde de slavernij in de hele Unie afschaffen. Het resultaat was een patstelling, die door de voorstanders van afschaffing alleen doorbroken kon worden met een tweederde meerderheid in het Congres. Die meerderheid was nodig om een verbod op slavernij in de grondwet vast te leggen. Het leek een onmogelijke opgave, maar Spielberg laat zien hoe het Lincoln toch lukte: met een combinatie van idealisme, pragmatisme en machtspolitiek. Als sommige van zijn ministers de timing van het voorstel niet goed vinden, maken ze kennis met Lincoln-de-machtspoliticus: "Ik ben de president van de Verenigde Staten, begiftigd met een enorme macht — breng me de stemmen!" Daarna stuurt hij zijn politieke handlangers erop uit om twijfelende Congresleden te bewerken. Dat het gepaard ging met beloften over mooie banen bij de overheid, en misschien ook smeergeld, laat de film in het midden. Die praktijk was in die tijd overigens de gewone gang van zaken.

Politieke kakofonie
Wie van het politieke spel houdt, het wheelen en dealen achter de schermen, komt in Lincoln uitstekend aan zijn trekken. Wie op school heeft opgelet bij de geschiedenislessen is in het voordeel, want voorkennis kan geen kwaad bij de politiek-juridische haarkloverij in het Congres. Maar ook zonder die kennis krijgt de kijker een fascinerend inkijkje in de alledaagse politieke praktijk in 1865, die niet veel verschilt van die in onze tijd. Het gekonkel, de beloften, de compromissen en het machtsvertoon kun je ontluisterend vinden, maar Lincoln presenteert het als de essentie van politieke besluitvorming in een democratie. Wie geen politieke kakofonie wil, moet in een dictatuur gaan wonen. Lincoln laat zien dat de zestiende Amerikaanse president het politieke spel tot in de finesse beheerste. De film maakt geen heilige van hem en prikt door de heilige mythe heen. Een saaie conclusie voor wie van helden houdt, maar een geruststellende voor wie in democratie gelooft.


Films over Lincoln
Van heilige tot pragmaticus

Net als bij jong gestorven popsterren leidt de dood bij vermoorde politici tot heldenverering en mythevorming. Niet alleen John F. Kennedy, maar ook de in 1865 doodgeschoten Abraham Lincoln spreekt tot de verbeelding.

Wat mythische figuren onderscheidt van gewone stervelingen, is dat iedereen zijn opvattingen op hen kan projecteren. Dat kan ver gaan. In D.W. Griffiths Birth of a Nation (1915), een epos over de vorming van de Verenigde Staten, valt het woord slavernij niet en is Lincoln een vriend van het Zuiden. Nogal apart voor een president die een oorlog tegen het Zuiden begon en de slavernij afschafte. Ach, geschiedvervalsing is ook maar een woord, zal Griffith hebben gedacht. Vijftien jaar later maakte hij met Lincoln de eerste biopic over Lincoln in de filmgeschiedenis. Ook nu weer speelt slavernij nauwelijks een rol en voert de film Lincoln op als de man die Noord en Zuid met elkaar wil verzoenen.
Interessanter is de John Ford-klassieker Young Mr. Lincoln (1939). De film, waarin Henry Fonda met prothese-neus Lincoln speelt, doet het omgekeerde van Spielbergs Lincoln, want hij richt zich op Lincoln als twintiger. De film laat zich bekijken als de making of van een president. De kijker ziet een ambitieuze volksjongen met een intens goed karakter en een honger naar kennis. "Je las poëzie en Shakespeare en nu juridische boeken", zegt een jonge vrouw, Ann Rutherford, bewonderend tegen hem. Lincoln is op haar verliefd ("Ik hou van rood haar"), maar zij sterft jong. Dat weten we, omdat Lincoln een bosje bloemen op haar besneeuwde graf legt.
In de rest van de film zien we hoe het Lincoln vergaat als advocaat in het stadje Springfield. Hij is populair, want altijd goedgehumeurd en heeft altijd een kwinkslag paraat. Als doodgewone twintiger voelt hij zich niet te goed om met vrolijke barbezoekers mee te doen aan een wedstrijdje boomstam-splijten als er feest is in de stad. In de buurt van vrouwen is hij verlegen, maar dat staat het krijgen van een nieuwe vriendin, de societygirl Mary Ann Todd ("Ik heb hele goede dingen over u gehoord") niet in de weg.
Tot zover de frivole Lincoln, die moreel serieus wordt getest als twee seizoensarbeiders van moord worden beschuldigd. Lincoln kan een lynchpartij maar net voorkomen. Na een getuigenverklaring lijkt niets de mannen nog van ophanging te kunnen redden, maar Lincoln ziet als enige het zwarte gat in de getuigenverklaring. Volgens de getuige had hij de (nachtelijke) moord gezien, omdat het volle maan was, maar Lincoln heeft de almanak erbij gehaald. Wat blijkt? Het was die nacht geen volle maan! Inderdaad: het verdedigen van aangeklaagden hoeft niet altijd ingewikkeld te zijn. De film eindigt met Lincoln die een heuvel oploopt. Er breekt onweer los. Op de soundtrack klinkt het strijdlied van de republiek ("Glory, glory, Hallelujah, His truth is marching on.") Deze man is klaar voor het presidentschap.
Na de oorlog verdween de belangstelling van Hollywood voor Lincoln. De president moest het vanaf de jaren zestig doen met miniseries op tv. De verklaring ligt in de verandering van ‘grote mannen-geschiedenis’ naar ‘gewone mannen-geschiedenis’. Illustratief was de roemruchte tv-serie Roots (1977), die de slavernij niet toont vanuit het perspectief van politieke leiders, maar vanuit meerdere generaties van één slavenfamilie. Door kritische historische studies bladderde Lincolns reputatie als grote slavenbevrijder ook nogal af. Was zijn optreden niet eerder halfhartig dan principieel geweest?
Met Lincoln redt Spielberg de president door een positieve draai aan de kritiek te geven: ja, Lincoln was halfhartig, maar daarmee bewees hij juist zijn politieke brille. Principes zijn mooi, maar soms moet een politicus een stap achteruit doen om er twee vooruit te kunnen zetten. Met die visie op de politiek als een praktijk van wheelen en dealen is Lincoln keurig op maat gesneden voor onze tijd. Hij kan weer een tijdje mee.

JvdB