HOLLOW MAN

De Dolende Doorzichtige

  • Datum 29-11-2010
  • Auteur
  • Gerelateerde Films HOLLOW MAN
  • Regie
    Paul Verhoeven
    Te zien vanaf
    01-01-2000
    Land
    Verenigde Staten
  • Deel dit artikel

Hollow man: Paul Verhoeven maakt het verborgene zichtbaar

Borsten, billen, botten, spieren en slagaders: Paul Verhoevens Hollow man keert het lichaam binnenstebuiten en staat daarmee in een lange traditie. Morele verwarring en wetenschappelijke prietpraat gaan daarbij hand in hand.

Er zijn nogal wat films gemaakt waarin geheim agenten, bankovervallers, fotomodellen, geile scholieren en honden onzichtbaar door het beeld wandelen en hun slag slaan: The amazing transparent man, Memoirs of an invisible man, The invisible maniac, Los invisibles, The invisible woman en natuurlijk de vader aller transparante filmpersonages: The invisible man (1933) van James Whale, naar het boek van H.G. Wells. Nederland heeft ook zijn steentje bijgedragen aan het genre met het onverwoestbare jongensboek ‘De ongelofelijke avonturen van Bram Vingerling’ uit 1927, waarin het wonderkind met behulp van salpeter en aluin, afkomstig uit het scheersetje van vader, zijn zichtbaarheid verliest en daarmee een van die aloude fantasieën werkelijkheid laat worden.
Zoals mag worden verwacht van Paul Verhoeven is Hollow man geen opbeurend vertier voor de jeugd, maar brengt de film dezelfde pessimistische tijding als The invisible man. Op pulpniveau wel te verstaan, met veel wetenschappelijke prietpraat en een boodschap die krankzinnige geleerden ondertussen vertrouwd in de oren mag klinken: ‘wie voor God speelt, krijgt het deksel op zijn neus’. De titel geeft al prijs dat de Dolende Doorzichtige (lekker arrogant en onsympathiek gespeeld door Kevin Bacon) wederom weinig goeds in de zin heeft: een hol mens zonder geweten, die zichzelf niet in de spiegel hoeft aan te kijken en wiens allereerste daad als onzichtbare bestaat uit het knijpen in een van de borsten van een slapende collega-wetenschapster.
Het pulpgenre begeeft zich al decennia lang op het gebied waar basale lusten welig tieren, en in een begripvolle bui zou je kunnen zeggen dat hiermee de ware gedaante van de mens wordt getoond. Maar vaker is zo’n moraal een schaamteloos excuus om voyeurs, verkrachters en moordenaars voor de voeten van de om méér roepende filmkaartjeskopers te gooien, en Hollow man is daarop uiteindelijk geen uitzondering.

Rat
De eerste helft van de film weet nog uitstekend te verbergen dat Hollow man weinig om het lijf heeft. De openingsscène is bijkans briljant: een onzichtbare gorilla bijt de kop van een rat af en wordt voor een deel zichtbaar door de bloedspetters op zijn tanden. De film bereikt echt grote hoogten bij twee scènes waarin we het proces van het (on)zichtbaar worden op minutieuze wijze kunnen bekijken. Dit special effect blijkt een waanzinnige vondst te zijn: de onzichtbare gorilla krijgt een gekleurd serum ingespoten dat eerst door zijn slagader loopt, zich dan in kleine bloedvaten vertakt naar zijn hart dat langzaam zichtbaar wordt, waarna zijn ingewanden, spieren en botten tevoorschijn komen.
De vreemde sensatie en verwondering die je tijdens het kijken voelt is vast te verklaren uit het feit dat de mens niet bij machte is om echt te beseffen wat er allemaal onder zijn huid zit. Onze organen, beenderen en aderen zijn ons enige bezit, maar we weten alleen in theorie wat ze allemaal buiten ons medeweten uitspoken, zodat we er tegelijkertijd een enorme afstand toe voelen. Splatterhorror speelt per definitie in op dit wonderlijke fenomeen, met als ultieme horrorscène de zichzelf verslindende kannibaal uit de gore-film Antropophagus (Joe D’Amato, 1981). Hollow man is dan ook te zien als een uiterst beschaafde variant op dit genre dat het lichaam zo gretig binnenstebuiten keert en het verborgene zichtbaar maakt. Door Hollow man kan de kijker zich aan zijn eigen lichaam vergapen, niet door middel van een ranzige chirurgensnijsessie op televisie, maar op hoog esthetisch niveau.

Onderbroekje
De onzichtbare man is een wandelend gapend gat en het perfecte filmmonster, iets wat de voorgangers in het genre ook al hadden ontdekt: het engst zijn die wezens die je niet ziet, maar vermoedt.
In de meest gewaagde scène in Hollow man wordt een spelletje met dit gegeven gespeeld: na de beruchte verkrachtingsscène-die-niet-te-zien-is (waarin overigens de camera het perspectief van de holle man aanneemt om identificatie te vergemakkelijken) volgt een scène waarin het onderbroekje van de slapende ex-vriendin en collega-wetenschapper Elisabeth Shue naar beneden wordt getrokken door een onzichtbare hand. Ah, het bronstige baasje slaat weer toe, denk je, tot blijkt dat dit een erotische fantasie van Shue zelf is. In het scheppen van morele verwarring heeft Verhoeven altijd al uitgeblonken.
Ook al eindigt Hollow man als een treurig stemmende confectiefilm met uiterst moeizaam verloop, dankzij de eerste enerverende helft met zijn venijn en zwartgalligheid blijft de film eerst op één been overeind staan, om vervolgens in het niets op te lossen.

Mariska Graveland


Dylan de Jong over Paul Verhoeven
Plastisch, smerig en levensecht

Filmmaker Dylan de Jong (Johnny, Venus) is een liefhebber van het werk van Paul Verhoeven en een bezoek aan Hollow man bracht opnieuw een kleine sensatie teweeg. Waarom? "Omdat het lichaam voor de meeste regisseurs nog steeds een probleem is. Vrijpartijen gaan veelal schuil achter grappige boxershorts en sexy négligés of krijgen — volgens de laatste filmhuismode — een pornografisch tintje. Het zijn twee extremen waar Paul Verhoeven niets mee van doen heeft. Althans, zo lang hij zelf niet gehinderd wordt door allerlei bestaande kuisheidsregels."

"Ik denk aan de geweldige set-anekdote van Starship troopers. Verhoeven werkte toen samen met jonge soapacteurs die moeite hadden om uit de kleren te gaan en met z’n allen naakt onder de douche te gaan. Verhoeven begreep niet waar ze zo moeilijk over deden en trok samen met cameraman Jost Volcano zijn broek omlaag. Dat vind ik geweldig, wat kun je daar nu tegen in brengen? In de film zijn die jongens en meisjes uiteindelijk gewoon allemaal naakt aan het douchen, precies zoals het script het voorschreef.
"Eenzelfde anekdote bestaat er over De vierde man. Jeroen Krabbé moest als de Reve-figuur door een sleutelgat loeren en zich afrukken bij een vrijpartij tussen Thom Hoffman en Renée Soutendijk. Krabbé had moeite met die scène, waarna Verhoeven op zijn hurken ging zitten om het voor te doen. En natuurlijk kunnen acteurs een bepaalde gêne hebben, maar het gaat er juist om dat Verhoeven die naaktheid zo vanzelfsprekend vindt. En hij hoeft zichzelf inderdaad niet in beeld te brengen, maar de manier waarop hij op dergelijke problemen reageert, zegt veel over zijn attitude. What’s the fuzz all about?"

Gulp
"Verhoeven is wel bestempeld als een seksist en dat vind ik onbegrijpelijk. In die douchescène in Starship troopers gaat het er natuurlijk om dat de meisjes en de jongens even naakt zijn, zonder onderscheid. En daarom is Turks fruit ook zo geweldig. In veel films uit de jaren zeventig hoefden mannen alleen maar hun gulp te openen, om vervolgens een volledig ontklede vrouw te neuken. Een van de redenen waarom Turks fruit zo verfrissend is, is dat Monique van de Ven en Rutger Hauer even bloot zijn.
"Er is ook geen enkele reden om het anders te doen, en toch doet iedereen het anders: heteroseksuele regisseurs die het vrouwenlichaam verheerlijken en ook homoseksuele regisseurs die wegkwijnen bij het mannenlichaam. Pasolini is natuurlijk een goed voorbeeld, maar ook Gus Van Sant die in zijn Psycho Viggo Mortensen lekker in zijn blote billen filmt, terwijl Anne Heche netjes haar bh aanhoudt. Hitchcock mocht destijds — tot zijn grote spijt — niet de blote borsten van Janet Leigh filmen en ik ben bang dat Gus Van Sant niet eens op het idee gekomen is om het nu met Anne Heche wel te doen.
"Verhoeven is in mijn ogen de minst seksistische en daarmee de meest integere en humane regisseur die er is, zeker in het commerciële genre, maar misschien ook wel daarbuiten. Er werd hevig geprotesteerd tegen Sharon Stone als biseksuele moordenares in Basic instinct. Onbegrijpelijk, biseksuelen hadden juist blij moeten zijn dat ze nu eindelijk ook hun eigen ‘psychokiller’ hadden. Met Basic instinct bereikte Verhoeven zelfs het summum, want biseksualiteit is tenslotte de hoogste vorm van niet-seksisme: je hebt geen voorkeur voor en maakt geen onderscheid tussen mannen en vrouwen."

Okselhaar
"Met al zijn vermeende banaliteiten is Verhoeven juist heel integer. Het leven is immers ook vaak banaal. Seks en geweld kun je bij Verhoeven vrij extreem noemen. Denk aan de bacteriologische oorlog in Flesh + Blood, waarin brokken vlees besmet met lepra over de kasteelmuur worden geschoten. Het is smerig, maar het is wel een lucide smerigheid en het werkt uiteindelijk bevrijdend. Voor Amerikanen is het natuurlijk niet te verdragen, die flippen al als ze een okselhaar zien. En om drama te maken, moet je de dingen intensiveren en iets extremer maken dan ze in werkelijkheid zijn. Een flatgebouw opblazen is extreem, maar als Verhoeven een flatgebouw opblaast zal hij ook laten zien dat de mensen slachtoffers zijn van hun eigen driften.
"Verhoevens motto zou kunnen zijn: ‘dit is het leven en zo film ik het’. En behalve een humanist is hij daarmee ook een hyperrealist. De hompen vlees in De vierde man hebben een vertederende schoonheid, omdat ze zo plastisch, smerig en levensecht zijn. Een koe is een koe en geen keurig afgemeten stukje vlees in een piepschuim bakje. En daarom zie je in Hollow man ook de blote billen van Kevin Bacon en geen grappige boxershort.

Belinda van de Graaf