GREAT EXPECTATIONS (Alfonso Cuarón)

Dickens in de tijdmachine

Ms. Dinsmoor (Anne Bancroft) gooit roet in het eten

Nu bijna alle boeken van Jane Austen in de afgelopen jaren verfilmd zijn, kan met het werk van Charles Dickens een verse bron van lijvige negentiende-eeuwse romans worden aangeboord. Op de BBC is op dit moment Our mutual friend te zien en in de bioscoop verschijnt een Amerikaanse gemoderniseerde versie van ‘Great expectations’. Maar is Dickens wel zo gemakkelijk te verplaatsen naar onze tijd?

Charles Dickens’ boeken zijn dik en taai. Ze worden in uittreksel-vorm gelezen door middelbare scholieren en in de oorspronkelijke versie alleen door fanatieke anglofielen en anglisten verslonden. In vergelijking met de scherpzinnig-ironische, romantische verbeelding van Jane Austen zijn de boeken van Dickens stukken zwaarder op de hand: moralistisch, somber en vaak melodramatisch. De levenslessen van Dickens zijn bovendien verzonken in de omstandigheden van zijn tijd met de overwinning van de armoede en het klassenverschil als de belangrijkste motor in de plot.
Voor spannende intriges moet je evenwel niet bij Dickens wezen. De romans hangen van ongeloofwaardige gebeurtenissen en toevallige ontmoetingen aan elkaar. In positieve zin stroomt en stokt het verhaal zo als het leven zelf, maar daarvoor lees je geen roman. De kracht van Dickens zit vooral in zijn karaktertekeningen en dan met name die van de vaak komische, licht karikaturale bijfiguren zoals de breedsprakige, naïeve, gewichtige Mr. Micawber in ‘David Copperfield’, of de verbitterde Ms. Mavisham (in die tijd heetten vrouwen zonder mannen nog juffrouwen) in ‘Great expectations’. Vanaf het moment dat Mavisham voor het altaar gedumpt is weigert zij huis of trouwjurk te verlaten en probeert zij via haar pupil Estella wraak te nemen op het ganse mannelijk geslacht.

Eeuwige roem
In de Amerikaanse gemoderniseerde versie van ‘Great expectations’ is Ms. Mavishams naam om onduidelijke redenen veranderd in Dinsmoor. Actrice Anne Bancroft maakt van deze ‘oude vrijster’ een oudere versie van de beruchte Mrs. Robinson uit The graduate — hevig opgemaakt, aan de drank, en dertig jaar langer in haar sop gaar gekookt en dus dertig jaar gemener en verbitterder. Ms. Dinsmoor woont met Estella (Gwyneth Paltrow) in een verwaarloosd maar dicht begroeid, warm gekleurd en weelderig buitenhuis ergens in Florida. Wanneer weeskind Finnegan Bell (Ethan Hawke) — in het boek heet de jongen Pip — bij toeval in haar huis belandt ziet Dinsmoor hem als het ideale object voor haar wraakzucht.
De kleine verlegen Fin wordt vervolgens vrij gemakkelijk verliefd op de hautaine Estella die door Dinsmoor tot femme fatale is opgeleid. Met de juiste dosis afstandelijkheid weet ze mannen aan zich te binden, terwijl zij zelf koel blijft en eerder geneigd is tot zelfmoord dan tot grootse passie. Op gegeven moment vertrekt de volwassen Estella naar New York. Wanneer Fin, die heel aardig tekent, van een onbekende weldoener financiële ondersteuning krijgt om in het Mekka der kunstenaars een schilderscarrière op te bouwen, grijpt hij deze kans. Hij vertrekt naar New York, op zoek naar eeuwige roem en naar de even eeuwige obsessie uit zijn jeugd.

Kwellingen
Het is de makers van Great expectations niet helemaal gelukt om uit Dickens’ moralistische Bildungsroman een actueel en spannend plot af te leiden. Terwijl de kindertijd van Fin dankzij de wonderlijke sprookjesachtige atmosfeer nog wel de aandacht vasthoudt gaat later in de film iedere spanning verloren. Gwyneth Paltrow en Ethan Hawke lijken in het geheel niets van hun personages te begrijpen, laat staan van elkaar, en dolen stuurloos rond door de gebeurtenissen. Dat ze op het einde toch ergens iets van geleerd hebben komt letterlijk uit de lucht vallen.
Misschien is het in het geval van Dickens ook wel een betere oplossing om de toeschouwer zelf het werk van de tijdmachine te laten doen. Dat zou je bijvoorbeeld kunnen concluderen uit de wel geslaagde recente BBC-verfilming van Dickens’ roman ‘Our mutual friend’. In deze tv-serie is het verhaal in de negentiende eeuw gelaten en is het meeslepend, mistig, mysterieus en romantisch. De actualisering schuilt in Our mutual friend in een hedendaags perspectief op de heersende moraal in de laat negentiende eeuw. Juist dit actuele — en in verhouding tot de kennis die de schrijver zelf had — extra inzicht in de wijze waarop mensen in die tijd in bepaalde maatschappelijke en sociale structuren gevangen zaten kan bijdragen aan een interessante adaptatie. In Our mutual friend is dit extra inzicht alleen al merkbaar in de intelligente acteerprestaties die wel blijk geven van voeling met de specifieke kwellingen van negentiende-eeuwse vrouwen en mannen uit verschillende milieus.
Het probleem van de modernisering van ‘Great expectations’ is dat de romangebeurtenissen eenvoudigweg naar het hier en nu verplaatst zijn zonder dat iemand verder lijkt te hebben nagedacht over het verschil tussen dat wat mensen toen en dat wat mensen nu bezig houdt. De door de samenleving opgelegde richtlijnen, die in de romans van Dickens centraal staan, worden op deze manier teruggebracht tot persoonlijke angsten en neuroses die niet interessant en ook niet echt goed te volgen zijn. Waarom schaamt Fin zich bijvoorbeeld ineens voor zijn vriendelijke zwager? Waarom wil Estella wel met dat corpsballerige type en niet met Fin? Het blijft duister en het ergste is dat ze het zelf ook niet weten.

Jann Ruyters