I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
De schaduw van Béla Tarr Autocraat op het platteland

WERCKMEISTER HARMÓNIÁK

Hongarije/Frankrijk/Duitsland, 2000 | Béla Tarr
De Hongaar Béla Tarr (46) is zelfs in de wereld van de artcinema een buitenbeentje. Zijn zwart-films bevatten extreem lange takes met personages die doelloos ronddolen. Geluk is een luxe die zij nooit zullen bezitten. Treurig, jawel, maar mooi treurig. Een diepere bedoeling heeft hij daar niet mee: "Ik hou er niet van als mijn werk symbolisch, allegorisch of metafysisch wordt geïnterpreteerd."

"Willen jullie een biertje?" De Duitse acteur Lars Rudolph, die in Werckmeister harmóniák een belangrijke rol speelt, kijkt slaperig uit zijn ogen. Het is half elf 's morgens op het Filmfestival Rotterdam. Tarr, die een kwartiertje eerder aan tafel schoof, hoeft niet lang na te denken. Als hij terugkomt vraagt Rudolph, bekend uit Tom Tykwers Der Krieger und die Kaiserin, of hij bij het gesprek met Tarr mag zitten. Te vroeg voor bier vinden ze het niet. "Hongaren hebben een andere drinkgewoontes dan Nederlanders", zegt Rudolph. Tarr beaamt het lachend: "Ik denk dat er bij ons ietsje meer alcohol wordt gedronken." Rudolph: "Bij het maken van Werckmeister harmóniák werd er de hele dag gedronken." Tarr: "Niet waar, want tijdens het draaien dronken we niet." Rudolph: "Dat is waar, maar de pauzes tussen het draaien waren nogal lang."
Tarrs visie op het leven is sterk beïnvloed door een aanvaring met de communistische autoriteiten in zijn jeugd. Als zestienjarige maakte hij een 8mm filmpje over een groepje zigeuners. Tarr trok zich hun lot aan en schreef een brief aan de communistische partijleider János Kádár over hun barre levensomstandigheden. Het werd hem niet in dank afgenomen. "Ik werd niet toegelaten tot de universiteit, waar ik filosofie wilde studeren. Ik vond werk op een scheepswerf. Dat wilde ik, omdat ik geïnteresseerd ben in gewone mensen. In die tijd wilde ik de hele wereld veranderen." De idealist maakte snel een harde landing. "Het was zwaar en smerig werk en al na een paar weken begaf mijn rug het." Tarr vond werk als portier in het Cultuurhuis. Zijn poging om weer een 8mm filmpje te maken, werd in de kiem gesmoord. "Ik wilde de werkelijkheid laten zien van een arbeidersgezin. Tijdens het draaien werd ik gearresteerd en het gezin op straat gezet." Rudolph: "Zal ik nog een biertje halen?"

Inbeuken
Dat we Tarr niet als fabrieksarbeider maar als filmmaker kennen, dankt hij aan de Studio Béla Bélasz, die in de jaren zeventig de Hongaarse filmcultuur een nieuwe impuls gaf. Tarr stapte op de studio af. "Ik zei dat ik een speelfilm wilde maken over het arbeidersgezin, waarover ik geen documentaire mocht maken. Ze gaven me geld voor één scene. Nadat ze die hadden gezien, financierden ze de hele film. Dat werd Family nest." Het lijkt een sprookje: een jongen zonder filmopleiding wandelt een studio binnen en krijgt geld. Tarr: "Je moet het wel in de juiste proporties zien. Family nest kostte nog geen vijfduizend dollar. Het geringe budget vond ik niet erg, want ik wilde geen mooie bioscoopfilm maken, maar een rauwe, lelijke film met non-professionals. Ik wilde de wereld veranderen, te beginnen in de bioscoop, want daar zag je alleen maar saaie films. Nee, dat waren niet alleen socialistisch-realistische films, maar ook Amerikaanse films. Middenklassefilms, die nooit over het echte leven gingen. Ik wilde niet op de deur van de gevestigde filmcultuur kloppen, maar hem inbeuken."
Family nest werd destijds opgepikt door directeur Huub Bals van het Filmfestival Rotterdam. De selectie maakte indruk op de Hongaarse filmwereld. "Ik werd toegelaten tot de filmacademie, maar ik was er nooit, omdat ik mijn tweede film maakte." Na The outsider (1981) — what's in a name? — had Tarr zijn plek gevonden. In 1982 verfilmde hij Macbeth voor de Hongaarse televisie, twee jaar later gevolgd door de speelfilm Almanac of fall. Toch ging het weer mis. Tarr: "Midden jaren tachtig sloot de regering de studio, waar jonge filmmakers, waaronder ik, in een collectief werkten. We werden het systeem uitgejaagd. Sommigen stopten, anderen gingen iets anders doen. Een kleine tv-studio stelde me in 1988 in staat om Damnation te maken. Dat was mijn eerste volledig onafhankelijke film." De autoriteiten waren 'not amused': "Ze zeiden dat ik nooit meer een cent voor een nieuwe film zou krijgen." Tarr week uit naar Berlijn, waar hij docent werd aan de filmacademie. De val van het communisme twee jaar later kwam op tijd. "Ik kon terug naar Hongarije en maakte er Sátánstangó.

Woedende menigte
Werckmeister harmóniák is na Damnation en Sátánstangó Tarrs derde film gebaseerd op een roman van Lásló Kraszahorkai. De Hongaarse auteur schreef ook het scenario van de film. Tarr legt uit wat hem aantrekt in Kraszahorkais werk: "Hij maakt zinnen van drie pagina's, die om één thema cirkelen. Dat vind ik mooi. Ook hou ik van de rondtrekkende bewegingen van zijn personages. Het nadeel van zijn romans is, dat ze veel monologue interieur bevatten. Dat werkt niet in film, zodat het vertalen van zijn werk naar film moeilijk is."
Tarrs films verleiden tot metafysische interpretaties. "Ik vind het best als critici en filmwetenschappers filosofische implicaties in mijn films zien, maar ik denk er nooit over na. Ik hou er niet van als mijn werk symbolisch, allegorisch of metafysisch wordt geïnterpreteerd." Zijn afkeer van hoogdravende interpretaties is begrijpelijk, want zijn films gaan over sociaal vernederde mensen, wat ze geen metafysische, maar politieke lading geeft. In de sleutelscène in Werckmeister harmóniák trekt een woedende menigte plunderend door een inrichting, waar ze geconfronteerd wordt met een weerloze, naakte man. Tarr: "Hij gaat over de grens tussen menselijkheid en onmenselijkheid. Als de menigte deze man in elkaar slaat, overschrijdt ze die grens. Maar ik wil ook laten zien dat deze mensen geen criminelen zijn, maar arme, lelijke en vernederde mensen, die recht hebben op een beter leven. Wij zijn daarvoor verantwoordelijk."

Pleinen zoeken
Tarr is bepaald geen veelfilmer. Tussen Damnation en Sátánstangó zaten zes jaar. Daarna duurde het weer zes jaar voordat Werckmeister harmóniák in première ging. De verklaring ligt in financiële perikelen en in Tarrs perfectionisme. Zijn films bereidt hij zeer grondig voor. Zo duurde het bijna een jaar voordat hij een geschikt plein had gevonden voor een aantal scènes in Werckmeister harmóniák. "Ik heb bijna alle pleinen in Oosteuropese stadjes en steden gezien. Maar ik wilde zeker zijn van mijn zaak." Ook alle camera-instellingen en —bewegingen bedenkt hij van tevoren. "Soms denk ik drie dagen na over een camerapositie. Ik wil dat bij het draaien de hele film in mijn hoofd zit." Het resultaat is een ongelofelijk korte montagetijd. "Monteren kost een dag. Dat kan, omdat ik in de camera monteer. Ik weet altijd precies wanneer we stoppen met draaien, zodat de volgende scène er op aansluit. Filmmaken is een praktisch beroep. Dat je met mensen werkt, maakt het gecompliceerd, want die moet je gemotiveerd houden. Dat is moeilijk." Rudolph voegt toe: "Bij de opnames voor Werckmeister harmóniák vroor het vijftien graden. Achter de camera zag het er hetzelfde uit als voor de camera." Tarr: "Zo hoort het ook. Ik vind dat belangrijk."
Wie met Tarr in zee gaat, levert zich uit aan de werkwijze en de visie van de regisseur. Meedenken stelt hij niet prijs. "Ik ben een autocraat. Ik heb vaak ruzie met cameramannen, omdat ze alles willen belichten en ik alleen het belangrijkste. Ze zijn gewend aan een conventionele manier van filmmaken, maar ze moeten gewoon doen wat ik zeg. Als ze dat niet doen, ga ik schreeuwen." Rudolph: "Hij schreeuwt alleen als mensen hun werk niet goed doen. Tegen mij schreeuwde hij nooit." Hij wil nog weleens en film met Tarr maken. "Jazeker. Zal ik trouwens nog een biertje halen?"
De gedachte dat Tarr in de Hongaarse filmwereld inmiddels geen outcast meer is, maar een gevierd filmmaker, blijkt onjuist. "Met mijn vrouw woon ik in een dorpje op het platteland. Met de filmgemeenschap in Boedapest heb ik niets te maken. Ze houden niet van me, omdat ik geen conventionele films maak. Ik kan niet met ze praten over film, want ik leef en denk anders dan zij. Zij zijn filmmakers en ik niet. Ik weet niet wat ik ben. Volgende vraag graag."

Jos van der Burg


Werckmeister harmóniák

In een klein stadje arriveert een circus, dat als grote attractie het opgezette skelet van een walvis heeft. Tot het circus behoort ook een duistere figuur, die zich ontpopt tot een demagoog die oproept tot revolutie. De demagogie valt in vruchtbare aarde, met als resultaat een golf van collectief geweld, waarin het stadje en zijn bewoners ten onder gaan. Zoals alle films van Tarr is de strekking van Werckmeister harmóniák niet eenduidig. Wie wil kan lang nadenken over zaken als redeloos geweld. Wie dat niet wil kan zich verlustigen aan de geweldige zwart-wit fotografie en zich laten laten meeslepen door het trage, maar sublieme ritme.


top
WERCKMEISTER HARMÓNIÁK

April 2002 #232

Productie
Miklós Szita
Joachim von Vietinghoff
Regie
Béla Tarr
Scenario
László Krasznahorkai
Camera
Gabor Medvigy
Montage
Agnes Hranitzky
Muziek
Mikhály Vig
Met
Lars Rudolph
Peter Fitz
Hanna Schygulla
Janos Derzi

Zwart-wit, 145 minuten

Distributie
Filmmuseum
Te zien
vanaf 4 april

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


W

W.
W.E.
WAAR IS HET PAARD VAN SINTERKLAAS?
Waar is Knoester
WAAR STAAT HET HUIS VAN MIJN VRIEND?
WAAROM HEEFT NIEMAND MIJ VERTELD DAT HET ZO ERG ZOU WORDEN IN AFGHANISTAN
Wadjda
WAG THE DOG
The Wailing
Waiting for Giraffes
WAITING FOR SANCHO
WAITING FOR SUPERMAN
WAITING FOR THE CLOUDS
WAITING TO EXHALE
WAITRESS
Wake in Fright
The Wakhan Front (Clément Cogitore over)
WAKING LIFE
WAKING NED
WAKING THE DEAD
Wakker in een boze droom
Wakolda
Waldstille
The Walk
A Walk Among the Tombstones
A WALK IN THE CLOUDS
A Walk in the Woods
Walk of Shame
WALK ON WATER
WALK THE LINE
WALKABOUT
WALKER
Walking Distance
Walking on Sunshine
WALKING TALL
Walking with Dinosaurs
The Wall
WALL STREET: MONEY NEVER SLEEPS
WALL-E
WALLACE & GROMIT ARE BACK!
WALLACE & GROMIT: THE CURSE OF THE WERE-RABBIT
WALLAH BE
WALS VOOR DE STORM
Walt Disney Animation Studios Short Films Collection
WALTZ WITH BASHIR
Die Wand
WANDA
Wanderlust
WANTED
HET WAPEN VAN GELDROP
THE WAR
War Dogs
War Horse
War of the Arrows
WAR OF THE BUTTONS
WAR OF THE WORLDS
THE WAR ROOM
WAR, INC.
Warcraft: The Beginning
The Ward
Warm Bodies
WARM WATER UNDER A RED BRIDGE
THE WARRIOR
Warrior
WARRIORS OF VIRTUE
WAS NICHT PASST WIRD PASSEND GEMACHT
The Watch
THE WATCHER
WATCHMEN
Water Children
The Water Diviner
WATER EN VUUR
WATER FOR ELEPHANTS
WATER HORSE
THE WATERBOY
Waterboys
THE WATERDANCE
WATERLAND
WATERWORLD
The Wave
Wavumba
THE WAY BACK
THE WAY I SPENT THE END OF THE WORLD
A WAY OF LIFE
THE WAY THROUGH THE BLEAK WOODS
The Way Way Back
WAYNE'S WORLD 2
THE WAYWARD CLOUD
Wałęsa: Man of Hope
We Are Brothers (IFFR Jang Jin)
We Are the Best!
We Are What We Are
We Are Your Friends
We Bought a Zoo
We Come as Friends
WE DON'T LIVE HERE ANYMORE
WE FEED THE WORLD
We Need to Talk About Kevin
WE OWN THE NIGHT
WE SHALL OVERCOME
WE WERE SOLDIERS
We're the Millers
THE WEATHER MAN
Webcam
THE WEDDING BANQUET
WEDDING CRASHERS
THE WEDDING DATE
WEDDING DAZE
THE WEDDING PLANNER
The Wedding Ringer
THE WEDDING SINGER
De wederopstanding van een klootzak
WEDLOCK
Weekend
A Weekend in Paris (Le week-end)
Een weekje weg
WEEMOED & WILDERNIS
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek)
WEERSPIEGELINGEN (OTRAZHENIIE V ZARKALE)
The Weight of Elephants
THE WEIGHT OF WATER
Weiner (Josh Kriegman over)
DAS WEISSE BAND
DER WEISSE WAL (DE WITTE WALVIS)
WELCOME
WELCOME TO COLLINWOOD
WELCOME TO DONGMAKGOL
WELCOME TO SARAJEVO
WELCOME TO THE DOLLHOUSE
WELCOME TO THE JUNGLE
Welcome to the Punch
WELCOME TO THE RILEYS
WELCOME TO WOOP WOOP
DIE WELLE
WELLNESS
Welp
Die Welt
WELT AM DRAHT
WELT SPIEGEL KINO
WENDY AND LUCY
WERCKMEISTER HARMÓNIÁK
DE WERELD VAN SOFIE (SOFIES VERDEN)
WERELD VAN STILSTAND
WES CRAVEN'S NEW NIGHTMARE
WEST OF THE TRACKS
West Side Story
WESTERN
Westworld
De wet van 3
WHALE RIDER
WHAT A GIRL WANTS
WHAT DREAMS MAY COME
WHAT HAPPENS IN VEGAS
WHAT JUST HAPPENED?
WHAT LIES BENEATH
What Maisie Knew
WHAT THE #$*! DO WE KNOW?!
WHAT THE BLEEP — DOWN THE RABBIT HOLE
WHAT TIME IS IT THERE (NI NEIBIAN JIDIAN)
What to Expect when You're Expecting
What We Did On Our Holiday
What We Do In the Shadows
WHAT WOMAN WANT
WHAT'S THE WORST THAT COULD HAPPEN?
What's Your Number?
WHATEVER WORKS
WHEELS OF FORTUNE
WHEN A MAN LOVES A WOMAN
WHEN A STRANGER CALLS
WHEN A WOMAN ASCENDS THE STAIRS
When Marnie Was There
WHEN NIGHT IS FALLING
WHEN THE LEVEES BROKE
WHEN THE LIGHT COMES
WHEN THE ROAD BENDS/GYPSY CARAVAN
WHEN WE WERE KINGS
WHERE ANGELS FEAR NO THREAD
WHERE IN THE WORLD IS OSAMA BIN LADEN
WHERE THE HEART IS
WHERE THE SIDEWALK ENDS
WHERE THE WILD THINGS ARE
Where To Invade Next
While We're Young
WHILE YOU WERE SLEEPING
Whiplash (Leiden International Film Festival)
The Whirlpool
WHISKY
WHISPERING PAGES
WHISPERS IN THE DARK
The Whistleblower
THE WHITE BALLOON
White Bird in a Blizzard
WHITE CHICKS
THE WHITE DIAMOND
WHITE DOG
White God
White House Down
WHITE LIGHTNIN'
WHITE MAN'S BURDEN
THE WHITE MASAI
WHITE MATERIAL
WHITE NOISE
WHITE NOISE 2
WHITE OLEANDER
THE WHITE PLANET
White Shadow
WHITE SQUALL
Whitney: Can I Be Me
WHO AM I
WHO KILLED ATLANTA'S CHILDREN?
WHO THE HELL IS JULIETTE?
THE WHOLE NINE YARDS
Why Him?
WICKED CITY
THE WICKER MAN
WICKIE DE VIKING
Wickie en de schat van de goden
WIDE AWAKE
WIDOW'S PEAK
WILBUR WANTS TO KILL HIMSELF
Wild
WILD BEES
WILD BILL
Wild Bill
Wild Card
WILD HOGS
WILD ROMANCE
WILD SIDE
Wild Tales
WILD THINGS
THE WILD WILD WEST
WILDE
DE WILDE BENDE
DE WILDE BENDE 2
Wilde mossels
WILDGROEI
WILLIAM SHAKESPEARE'S A MIDSUMMER NIGHT'S DREAM
WILLIAM SHAKESPEARE'S HAMLET
WILLIAM SHAKESPEARE'S ROMEO + JULIET
WILLIE EN HET WILDE KONIJN
DE WIM VERSTAPPEN FILMCOLLECTIE
WIMBLEDON
WIN A DATE WITH TAD HAMILTON
Win Win
WIN/WIN
THE WIND IN THE WILLOWS
The Wind Rises
THE WIND THAT SHAKES THE BARLEY
DE WIND ZAL ONS MEENEMEN (BAD MARA KHADAD BORD)
WINDHORSE
WINDKRACHT 10: KOKSIJDE RESCUE
WINDOW TO PARIS
WINDTALKERS
WING COMMANDER
Wings
WINGS OF THE DOVE
WINNEBAGO MAN
Winnetoons — De schat van het Wilde Westen
WINNIE THE POOH
THE WINSLOW BOY
WINTER '89
THE WINTER GUEST
Winter Nomads
Winter Sleep
Winter Vacation
WINTER WAR
WINTER'S BONE
Winter's Tale
WINTERSLEEPERS (WINTERSCHLÄFER)
WINTERSTILTE
WINX CLUB & HET GEHEIM VAN HET VERLOREN RIJK
Winx Club: Het magische avontuur
Wiplala
THE WISDOM OF CROCODILES
WIT LICHT
The Witch
WITCH HUNT
WITHIN THE WHIRLWIND
WITHOUT A PADDLE
WITHOUT MY DAUGHTER
WITMAN FIÚK
De witte waan
WITTGENSTEIN
Das Wochenende
HET WOEDEN DER GEHELE WERELD
Woezel & Pip Op zoek naar de Sloddervos!
WOLF
Wolf
A Wolf at the Door
The Wolf of Wall Street
THE WOLFMAN
The Wolfpack
WOLFSBERGEN
WOLKE NEUN (CLOUD 9)
WOLKEN IN MEI (MAYIS SIKINTISI)
The Wolverine
Wolves
The Woman in Black
The Woman in Black 2: Angel of Death
Woman in Gold
WOMAN ON TOP
THE WOMEN
THE WOMEN FROM THE LAKE OF SCENTED SOULS
WOMEN WITHOUT MEN
WONDER BOYS
WONDERFUL TOWN
WONDERLAND
WONDERLAND
THE WOODEN MAN'S BRIDE
THE WOODSMAN
The Words
Workers
WORKINGMAN'S DEATH
THE WORLD
WORLD INVASION: BATTLE LOS ANGELES
THE WORLD IS NOT ENOUGH
WORLD TRADE CENTER
World War Z
The World's End
THE WORLD'S FASTEST INDIAN
WOYZECK
WR: MYSTERIES OF THE ORGANISM
Wrath of the Titans
Wreck-It Ralph
THE WRESTLER
WRESTLING ERNEST HEMINGWAY
WRISTCUTTERS: A LOVE STORY
Wrong
DAS WUNDER VON BERN
Wuthering Heights
WWW: WHAT A WONDERFUL WORLD
WYATT EARP