The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Marcello Mastroianni's zwanenzang: film houdt de herinnering levend Een rivier van goud

VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE

Frankrijk/Portugal, 1997 | Manoel de Oliveira
Kort na de opnamen van Manoel de Oliveira's Voyage au début du monde overleed Marcello Mastroianni, die in de aan hem opgedragen film een oude regisseur speelt die in de greep is van zijn herinneringen. Het is verleidelijk om de film biografisch te benaderen, maar Voyage au début du monde is vooral een pleidooi om herinneringen serieus te nemen en ze te koesteren.

Wie in Nederland op een verjaardagsfeestje over het verleden praat, wordt al snel versleten voor een bejaarde. Het leven speelt zich nu en morgen af en niet gisteren. Het moderne levensgevoel houdt niet van het verleden en regeert zonder geheugen. Heden en verleden zijn niet met elkaar verbonden, maar bivakkeren in afgescheiden compartimenten. De uitdrukking: 'Laat het verleden rusten' vat deze levenshouding bondig samen. Wat gebeurd is, is gebeurd. Zand erover. Geen ouwe koeien uit de sloot halen. De tijd heelt alle wonden. Zo willen we het graag.
Het is de reden dat het Portugese woord saudade in de Nederlandse taal geen tegenhanger heeft. Reisgidsen vertalen het meestal als nostalgie, maar dat woord schiet tekort, omdat saudade meer is dan melancholisch wentelen in het verleden. De Portugese schrijver J. Rentes de Carvalho, die al vele jaren in Nederland woont, omschrijft het in 'Portugal, een gids voor vrienden' als "het zeer Portugese en onbeschrijflijke gevoel van nostalgie, ontevredenheid, het willen van iets totaals, tegelijk opluchting en droefenis vanwege de pijn en de liefde die geweest zijn, die nog komen moeten en die nooit zullen komen." Kortom: wie wil weten wat saudade is, luistert naar de fado. Een andere mogelijkheid is het gaan zien van Manoel de Oliveira's Voyage au début du monde.

Zware boomstam
Voyage au début du monde speelt zich af in Portugal, waar een aantal Franse acteurs en een oude filmregisseur betrokken zijn bij een Frans-Portugese coproductie. De Oliveira noemde de regisseur Manoel, zodat we de film biografisch kunnen interpreteren. Van groot belang is dat overigens niet, want de film heeft een algemene strekking. Manoel wordt gespeeld door Mastroianni, die getooid met een witte zomerhoed en een wandelstok een breekbare indruk maakt. Als een van de acteurs, Afonso (Jean Yves Gautier), zich herinnert dat een oude tante van hem, die hij nog nooit heeft ontmoet, in een dorpje niet ver van de filmset woont, stapt hij samen met twee andere acteurs en Manoel in een auto en gaat op weg.
De autorit vormt het hart van de film. Er wordt veel gepraat, waarbij aanvankelijk vooral Manoel veel bitterzoete herinneringen ophaalt. Dat levert door Mastroianni mooi vertelde verhalen op over zijn jeugdjaren in een Jezuïten-internaat, met zijn verplichte dagelijkse kerkgang, herinneringen aan zijn ouders en de liefde voor vrouwen. Af en toe wordt er gestopt omdat hij plekken uit zijn jeugd herkent, zoals een oud vervallen hotel en een beeld van een man die gebukt gaat onder de last van een zware boomstam — symbolisch voor de levenslast die de mens met zich meetorst. Overigens is duidelijk dat voor Manoel het verleden vooral een verloren paradijs is. Staande aan de rivier Douro (goud) merkt hij op dat ook hij 'een rivier van goud' heeft. Dat dat goud zijn herinneringen zijn, mogen we er zelf bij bedenken.

Begin der tijden
Halverwege de autorit neemt Afonso het initiatief over en komt Manoels saudade in een ander daglicht te staan. Wat heeft deze man te klagen? Van gegoede afkomst, nooit gebrek geleden. Hoezo pijnlijke herinneringen? Het is nostalgie, zegt Afonso spottend, die een vader had die in zijn jeugd honger leed, geen dak boven zijn hoofd had en als avonturier uit Portugal wegtrok, waarna hij in Frankrijk op jonge leeftijd bij een auto-ongeluk om het leven kwam. Deze man had pas recht van spreken, suggereert zijn zoon. Niet voor niets speelde zijn vader fado's op zijn gitaar.
Het is een zijlijn, maar onderhuids gaat Voyage au début du monde over de vraag naar de ware bezitter van het Portugese levensgevoel. Is Manoel de juiste representant van de saudade of Afonso's overleden avontuurlijke vader? Of staat Afonso's tante voor het ware Portugal? Het bezoek aan haar is het hoogtepunt van de film. Omdat Afonso geen Portugees spreekt weigert zij aanvankelijk te geloven dat Afonso haar neef is. Dat levert prachtige scènes op waarin de wantrouwende vrouw haar neef lange tijd blijft afwijzen. Als zij hem uiteindelijk accepteert, krijgen we haar bittere herinneringen aan vroeger voorgeschoteld. "Wie geeft om ons? Wie denkt er aan de mensen in dit afgelegen deel van de wereld?" Met haar man en een paar dorpelingen zijn zij de laatste der Mohicanen: "Als wij weg zijn, wordt het land niet meer bewerkt. Het loopt hier op zijn einde. We keren terug naar het begin der tijden." De cirkel is rond: het oude leven sterft, het nieuwe zoekt zijn eigen weg.

Jos van der Burg



top
VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE

Juli/augustus 1998 #191

Productie
Paulo Branco
Regie en scenario
Manoel de Oliveira
Camera
Renato Berta
Geluid
Jean-Paul Mugel
Montage
Valerie Loiseleux
Muziek
Emmanuel Nunes
Met
Marcello Mastroianni
Jean Yves Gautier
Leonor Silveira
Diogo Dória
Isabel de Castro

Kleur, 93 minuten

Distributie
NFM Distributie
Te zien
vanaf 16 juli

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


V

V FOR VENDETTA
V.I.S.S.E.N.
VA SAVOIR
VA, VIS ET DEVIENS
VAARWEL PAVEL
Les vacances du petit Nicolas
VACAS
Vacation
DE VADER VAN DE SOLDAAT
VALE ABRAÃO
VALENTÍN
VALENTINE
VALENTINE'S DAY
Valentino
Valerian and the City of a Thousand Planets
VALERIE AND HER WEEK OF WONDERS
Valhalla Rising
VALIANT
VALKYRIE
THE VALLEY OF THE BEES
VALS LICHT
VALSE WALS
LES VALSEUSES
De vampier zusjes
Vampierzusjes 2: Vleermuizen in je buik
Vampire Academy
VAMPIRE IN BROOKLYN
VAMPIRES SUCK
Vamps
VAMPYR
THE VAN
VAN GOD LOS
VAN GOGH
VAN HELSING
VAN MANNEN EN MERRIES
De Van Waveren Tapes
VAN WILDER: PARTY LIAISON
VANILLA SKY
THE VANISHING
VANTAGE POINT
Varg Veum: Het uur van de wolf
VARSITY BLUES
VATEL
Vazante
Vele hemels boven de zevende
LE VÉLO DE GHISLAIN LAMBERT
VELVET GOLDMINE
VENDREDI SOIR
LA VENGEANCE D'UNE BLONDE
VENGEANCE IS MINE
VENGO
VENOM
Du vent dans mes mollets
LA VENTANA
Ventoux (Nicole van Kilsdonk over)
VENUS
VENUS BOYZ
Venus in Fur
VENUS IN FURS
VERA DRAKE
VERBORGEN GEBREKEN
De verbouwing
VERDER DAN DE MAAN
THE VERDICT
VERDWAALD IN HET GEHEUGENPALEIS
Verdwijnen
VERGEEF ME
De vergeten krijgers
HET VERHAAL VAN XIAO YAN
VERHÄNGNIS
Verliefd op Ibiza
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years)
DE VERLOREN KOLONIE
DE VERLOREN SCHAT VAN DE TEMPELRIDDERS II
DE VERLOSSING
VERONICA GUERIN
Veronica Mars
VERS LE SUD
THE VERSACE MURDER
VERSAILLES
DAS VERSPRECHEN
DE VERSTEKELING
VERTICAL LIMIT
VERTIGO
VERY BAD THINGS
A VERY BRADY SEQUEL
VET HARD
LA VEUVE DE SAINT-PIERRE
Una via a Palermo
LOS VIAJES DEL VIENTO
Viceroy's House
VICKY CRISTINA BARCELONA
VICTOR... PENDANT QU'IL EST TROP TARD
Victoria
Victoria and Abdul
LA VIDA ES SILBAR
LA VIDA QUE TE ESPERA
VIDEOCRAZY
Videodrome
VIDEOMAPPINGS: AÏDA, PALESTINE
Une vie
LA VIE AU RANCH (Sophie Letourneur over)
La vie d'Adèle
La vie d'une autre
La vie de Jean-Marie
La vie de Jésus
LA VIE EN ROSE
Une vie meilleure
LA VIE MODERNE
LA VIE PROMISE
LA VIE RÊVÉE DES ANGES
LA VIE SUR TERRE
LA VIEILLE QUI MARCHAIT DANS LA MER
DE VIER ELEMENTEN
VIER MINUTEN
The View from Our House
VIEW FROM THE TOP
VIJF AVONDEN
De vijf en de piratenschat
VIJF KIDS EN IK
HET VIJFDE SEIZOEN
VILLA AMALIA
VILLA DES ROSES
THE VILLAGE
VILLAGE OF DREAMS
Vincent
VINCERE
VINYAN
VIOLA DI MARE
VIOLENT COP (SOMO OTOKO KYOBO NI TSUKI)
VIOLENT TRADITION
Violet
Violeta Went to Heaven
Violette
Virgin Mountain
THE VIRGIN SUICIDES
VIRGINA
VIRUS
VISAGE (Tsai Ming-liang over)
Visages villages
VISION
The Visit
The Visit, an Alien Encounter
LES VISITEURS
LES VISITEURS 2: LES COULOIRS DES TEMPS
THE VISITOR
LA VITA È BELLA
VITAL
Viva la libertà!
VIVA LALDJÉRIE
VIVA ZAPATERO!
VIVE ELLE
VIVE L'AMOUR (AIQING WANSUI)
VIZONTELE
VLEES
VLIEGEN NAAR DE MAAN 3D
DE VLIEGENDE HOLLANDER
DE VLIEGENIERSTER VAN KAZBEK
DE VLINDER TILT DE KAT OP
Een vlucht regenwulpen
VODKA LEMON
VOICES OF BAM
LA VOIE LACTÉE
Voir du pays
VOLAVÉRUNT
VOLCANO (Mick Jackson)
Volcano (Rúnar Rúnarsson)
LE VOLEUR D'ENFANTS
VOLEURS DE CHEVAUX
VOLGENS DE VOGELS
VOLLE MAAN
VOLVER
Het vonnis
Voor elkaar gemaakt
Voor ik doodga
VOORLAND
The Vow
Vox populi
VOY A EXPLOTAR
Voyage à travers le cinéma français
VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE
LE VOYAGE DU BALLON ROUGE
The Voyeur
VREEMD BLOED
DE VRIENDSCHAP
DE VUURTOREN
¡Vivan las antipodas!