The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Nino Manfredi als de Italiaanse speelman De stront wordt duur betaald

DE VLIEGENDE HOLLANDER

Nederland/België/Duitsland, 1995 | Jos Stelling
Ruim twintig jaar na zijn bejubelde verfilming van het mirakelspel Mariken van Nieumeghen keert Jos Stelling met De vliegende Hollander terug naar de late Middeleeuwen. De oude sage over een zeeman die is verdoemd eeuwig de zeeën te bevaren, is in de film nauwelijks nog terug te vinden. Van de zee krijgen we niet veel te zien, wel karrevrachten vol modder en stront. Stellings bijna tweeëneenhalf uur durende verbeelding van de legende wil maar geen vleugels krijgen. Wat zijn magnus opus had moeten worden, is uitgemond in een mislukking.

In 1947 klaagde de dichter en wetenschapper Anthonie Donker in zijn boek 'Karaktertrekken der vaderlandse letterkunde' over de geringe belangstelling van Nederlandse schrijvers en dichters voor de literaire mogelijkheden die de zee biedt. Verbaasd stelde hij vast: "Hoe weinig heeft onze letterkunde gebruik gemaakt van de bestaande sagen van de zee — hoeveel inspiratie ware daar nog in te vinden! — onder deze heeft men zelfs de sage van De vliegende Hollander eeuwen lang links laten liggen." Dat laatste was Donker vooral een raadsel, omdat de sage "in de kiem alle gegevens [bevat] om in één kenmerkende gestalte zeeman en calvinist te kunnen verenigen: de tegenstrijdigheid tussen het eeuwige verlangen van de zeeman naar de thuisvaart en zijn eeuwige onrust die hem altijd weer doet uitvaren, zijn gevoel van onzekerheid en onmacht tegenover de elementen, zijn door het telkens terugkerend doodsgevaar vaak acuut verscherpt schuldgevoel en zijn besef in stormen en gevaren zijn lot niet in eigen hand te hebben, maar in Gods hand te zijn."
Anders gezegd: in De vliegende Hollander ligt de dramatiek van leven en dood voor het oppakken, maar aan Nederlandse schrijvers was 'groots een meeslepend' niet besteed. Zij richtten zich bij voorkeur op "het burgerlijke leven met zijn beveiligde intimiteit" en bekwaamden zich in het beschrijven van "interieuropnamen, beeldjes van huiselijk leven, een enkel typisch stadskijkje desnoods".

Levenswerk
Donkers betoog geldt evenzeer voor Nederlandse filmmakers, want ook zij kijken liever door de gordijnen naar binnen dan naar buiten. Niemand van hen waagde zich ooit aan De vliegende Hollander, al liep Joris Ivens jarenlang met vage plannen rond. De enige Nederlandse film die de titel De vliegende Hollander kreeg, wekt niet de oude sage tot leven, maar is een lofzang onder regie van Gerard Rutten op Antony Fokker, de grondlegger van de vliegtuigfabriek. Dit misbruik van het mythische verhaal werd bestraft met een daverende flop: de film kreeg na zijn lokale 'wereldpremière' in 1957 in Haarlem, Fokkers woonplaats, zulke vernietigende kritieken, dat de distributeur zelfs afzag van een landelijke uitbreng.
Jos Stelling is de eerste Nederlandse filmmaker die de oude sage als uitgangspunt neemt voor een film. Dat is niet alleen lovenswaardig, maar ook een bewijs voor Stellings commerciële moed, want wie zal er een bioscoopkaartje kopen voor een verfilming van een stoffige, Middeleeuwse mythe? De vliegende Hollander is dan ook niet zomaar een film, maar moet worden gezien als Stellings levenswerk. De realisering van de film nam acht jaar in beslag en kostte tien miljoen gulden.

Fantast
De verwachtingen waren hoog gespannen, want Stelling leek de aangewezen persoon om de sage om te zetten in een schilderachtige film, waarin de in De vliegende Hollander talrijke aanwezige metaforen over leven en dood, hemel en aarde, verlangen en aanvaarding tot hun recht zouden komen. Inderdaad: Stelling als de Nederlandse pendant van de gebroeders Taviani.
Wat is er mis gegaan? Het is gemakkelijk om te zeggen dat Stelling te hoog greep en viel, maar daarmee is natuurlijk nog niets gezegd over De vliegende Hollander. Wat er mis is, is in ieder geval het uitgesponnen scenario, dat zorgt voor een trage film, die als een Middeleeuwse boerenkar maar niet vooruit wil komen in de modder. Het duurt maar en het duurt maar, zonder dat we enige betrokkenheid voelen met de archetypische personages.
De film volgt, tegen de achtergrond van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) en in drie aktes plus proloog en epiloog, de zoektocht van een buitenechtelijk kind (René Groothof) naar zijn vader. Wij weten dat de vader dood is, vermoord na het overspel waarvan het kind het resultaat was. Het kind weet dat niet, omdat een Italiaanse, in Vlaanderen en Holland rondtrekkende speelman (een wel zeer clichématige Nino Manfredi), het kind influisterde dat zijn vader nog leeft. Volgens de verbeeldingsrijke fantast bevaart zijn vader met een groot schip de wereldzeeën en kan hij zelfs vliegen.
In de gebeurtenissen die volgen, dreigt de geschiedenis zich te herhalen: het kind groeit uit tot een man, die ook weer een kind verwekt, dat waarschijnlijk nooit zijn vader zal kennen. Maar Stelling voorziet in een happy end, zodat de cirkel wordt doorbroken. Vader en kind ontmoeten elkaar in de gevangenis (met cipier Gerard Thoolen als Middeleeuwse SS-er), een gebeurtenis die gepaard gaat met vliegen. Einde van Stellings pleidooi voor verbeeldingskracht.
Vooral de slotscènes van De vliegende Hollander maken onbedoeld duidelijk waaraan het schort in de film. De vereniging van vader en zoon is het enige moment in de hele film dat ontroering weet te wekken. Al het voorafgaande is een aaneenschakeling van tableaux vivants, die weliswaar knap zijn geënsceneerd, maar die geen enkele emotie oproepen. Waar is de dramatiek van het "eeuwige verlangen" uit de sage gebleven, "de eeuwige onrust" en "het terugkerend doodsgevaar"? Het is nergens te bekennen. Daar komt bij dat Stellings talent voor absurdistische humor (De illusionist, De wisselwachter) hem dit keer volledig in de steek laat.
De vliegende Hollander blijft hopeloos steken in tonnen modder en bagger. De 'schilderende filmer' slaagt er niet in de verdoemde zeeman aan land te brengen. Op de wereldzeeën blijft het onrustig.

Jos van der Burg



top
DE VLIEGENDE HOLLANDER

Mei 1995 #156

Produktie
Jos Stelling
Alain Kleytsman
Christoph Meyer-Wiel
Regie
Jos Stelling
Scenario
Jos Stelling
Hans Heesen
Camera
Goert Giltaij
Muziek
Nicola Piovani
Montage
August Verschueren
Met
René Groothof
Nino Manfredi
René van 't Hof
Gène Bervoets
Gerard Thoolen

Kleur, 136 minuten

Distributie
Meteor Film
Te zien
vanaf 11 mei

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


V

V FOR VENDETTA
V.I.S.S.E.N.
VA SAVOIR
VA, VIS ET DEVIENS
VAARWEL PAVEL
Les vacances du petit Nicolas
VACAS
Vacation
DE VADER VAN DE SOLDAAT
VALE ABRAÃO
VALENTÍN
VALENTINE
VALENTINE'S DAY
Valentino
Valerian and the City of a Thousand Planets
VALERIE AND HER WEEK OF WONDERS
Valhalla Rising
VALIANT
VALKYRIE
THE VALLEY OF THE BEES
VALS LICHT
VALSE WALS
LES VALSEUSES
De vampier zusjes
Vampierzusjes 2: Vleermuizen in je buik
Vampire Academy
VAMPIRE IN BROOKLYN
VAMPIRES SUCK
Vamps
VAMPYR
THE VAN
VAN GOD LOS
VAN GOGH
VAN HELSING
VAN MANNEN EN MERRIES
De Van Waveren Tapes
VAN WILDER: PARTY LIAISON
VANILLA SKY
THE VANISHING
VANTAGE POINT
Varg Veum: Het uur van de wolf
VARSITY BLUES
VATEL
Vazante
Vele hemels boven de zevende
LE VÉLO DE GHISLAIN LAMBERT
VELVET GOLDMINE
VENDREDI SOIR
LA VENGEANCE D'UNE BLONDE
VENGEANCE IS MINE
VENGO
VENOM
Du vent dans mes mollets
LA VENTANA
Ventoux (Nicole van Kilsdonk over)
VENUS
VENUS BOYZ
Venus in Fur
VENUS IN FURS
VERA DRAKE
VERBORGEN GEBREKEN
De verbouwing
VERDER DAN DE MAAN
THE VERDICT
VERDWAALD IN HET GEHEUGENPALEIS
Verdwijnen
VERGEEF ME
De vergeten krijgers
HET VERHAAL VAN XIAO YAN
VERHÄNGNIS
Verliefd op Ibiza
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years)
DE VERLOREN KOLONIE
DE VERLOREN SCHAT VAN DE TEMPELRIDDERS II
DE VERLOSSING
VERONICA GUERIN
Veronica Mars
VERS LE SUD
THE VERSACE MURDER
VERSAILLES
DAS VERSPRECHEN
DE VERSTEKELING
VERTICAL LIMIT
VERTIGO
VERY BAD THINGS
A VERY BRADY SEQUEL
VET HARD
LA VEUVE DE SAINT-PIERRE
Una via a Palermo
LOS VIAJES DEL VIENTO
Viceroy's House
VICKY CRISTINA BARCELONA
VICTOR... PENDANT QU'IL EST TROP TARD
Victoria
Victoria and Abdul
LA VIDA ES SILBAR
LA VIDA QUE TE ESPERA
VIDEOCRAZY
Videodrome
VIDEOMAPPINGS: AÏDA, PALESTINE
Une vie
LA VIE AU RANCH (Sophie Letourneur over)
La vie d'Adèle
La vie d'une autre
La vie de Jean-Marie
La vie de Jésus
LA VIE EN ROSE
Une vie meilleure
LA VIE MODERNE
LA VIE PROMISE
LA VIE RÊVÉE DES ANGES
LA VIE SUR TERRE
LA VIEILLE QUI MARCHAIT DANS LA MER
DE VIER ELEMENTEN
VIER MINUTEN
The View from Our House
VIEW FROM THE TOP
VIJF AVONDEN
De vijf en de piratenschat
VIJF KIDS EN IK
HET VIJFDE SEIZOEN
VILLA AMALIA
VILLA DES ROSES
THE VILLAGE
VILLAGE OF DREAMS
Vincent
VINCERE
VINYAN
VIOLA DI MARE
VIOLENT COP (SOMO OTOKO KYOBO NI TSUKI)
VIOLENT TRADITION
Violet
Violeta Went to Heaven
Violette
Virgin Mountain
THE VIRGIN SUICIDES
VIRGINA
VIRUS
VISAGE (Tsai Ming-liang over)
Visages villages
VISION
The Visit
The Visit, an Alien Encounter
LES VISITEURS
LES VISITEURS 2: LES COULOIRS DES TEMPS
THE VISITOR
LA VITA È BELLA
VITAL
Viva la libertà!
VIVA LALDJÉRIE
VIVA ZAPATERO!
VIVE ELLE
VIVE L'AMOUR (AIQING WANSUI)
VIZONTELE
VLEES
VLIEGEN NAAR DE MAAN 3D
DE VLIEGENDE HOLLANDER
DE VLIEGENIERSTER VAN KAZBEK
DE VLINDER TILT DE KAT OP
Een vlucht regenwulpen
VODKA LEMON
VOICES OF BAM
LA VOIE LACTÉE
Voir du pays
VOLAVÉRUNT
VOLCANO (Mick Jackson)
Volcano (Rúnar Rúnarsson)
LE VOLEUR D'ENFANTS
VOLEURS DE CHEVAUX
VOLGENS DE VOGELS
VOLLE MAAN
VOLVER
Het vonnis
Voor elkaar gemaakt
Voor ik doodga
VOORLAND
The Vow
Vox populi
VOY A EXPLOTAR
Voyage à travers le cinéma français
VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE
LE VOYAGE DU BALLON ROUGE
The Voyeur
VREEMD BLOED
DE VRIENDSCHAP
DE VUURTOREN
¡Vivan las antipodas!