The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Op mijn verjaardag De mooiste zwijger van Portugal

DE VIER ELEMENTEN

Portugal, | Diverse regisseurs
Hij was te laat, maar het wachten blijkt niet voor niets. Het Portugese vierluik Os quatro elementos, ofwel De vier elementen, is nu compleet. Toen vorig jaar drie van de vier elementen op het Filmfestival Rotterdam werden vertoond, was alleen de aarde van João Mária Grilo nog niet gereed. Die film is nu ook klaar, en het blijkt de mooiste uit de serie te zijn.

Er is nog een reden om het Grilo niet kwalijk te nemen dat zijn film wat later klaar was. Hij was er namelijk niet bij, toen een stel filmmakers in een café in Lissabon besloten om een vierluik over de vier elementen te maken. Aanvankelijk zou Pedro Costa het element aarde voor zijn rekening nemen. Hij haakte echter af en Grilo nam het van hem over. De overige drie cafégangers waren João Botelho (lucht), Joaquim Pinto (vuur) en de iets oudere João César Monteiro (water). Binnen de hechte Portugese filmfamilie, gewend om uiteenlopende bijdragen te leveren aan elkaars films, kan een dergelijk collectief project goed gedijen.
Niet dat die vier elementen er overigens veel toe doen. Het is eerder een globale overeenkomst in sfeer en beeldtaal, waarin nationale trekjes vallen aan te wijzen, die de vier films tot een eenheid maken. Inhoudelijk lijken de vier elementen niet meer dan een aardige vondst van de regisseurs en een sluwe zet van Portugals meest gevierde producent, Paulo Branco, om de films aan de televisie te slijten. Het staat chic en bij de tv zijn ze nu eenmaal gek op 'seriematig drama'. Er is ook geen enkele reden om de films in de aangegeven volgorde (aarde, lucht, vuur, water) te bekijken, ze zijn volledig autonoom. Bij drie van de vier films is het betreffende element wel aanwezig, maar gaat het eigenlijk ergens anders over. Eén film zit vol met expliciete verwijzingen naar zijn element, en die is mislukt. Die gaat namelijk nergens over.

Zelfmoordenaar
In vuur en vlam (Das tripas coracão) van Joaquim Pinto barst van het rood. Een twintigjarige tweeling, broer en zus, gaat aan de slag bij de brandweer. Hij wordt verliefd, zij wordt gek. Het meisje hoort in haar hoofd vuur knisperen, alleen als een man haar kust verdwijnt het geluid. Als dit enige betekenis heeft, weet Pinto die goed verborgen te houden. Eerder maakte hij het aanstellerige Onde bate o sol, de meest impliciete film over homoseksualiteit ooit gemaakt. Dat was te hermetisch, dit is juist te open, te plat. In vuur en vlam is even onbeholpen en nietszeggend als de twee hoofdrolspelers.
Het water van de Taag lokt de zelfmoordenaar in De laatste duik (O último mergulho) van João César Monteiro. Een oude zeeman leidt een even levensmoede jongeman langs nachtelijke lokalen en feesten in de havenbuurt. Wie van Herinneringen aan het gele huis hield, wordt niet teleurgesteld: het is dezelfde stuurloze, maar aangename melancholie en treurigheid. Monteiro improviseerde zijn scènes bij elkaar in twee weken tijd. Aardig detail is dat de schier eindeloze, dubbele sluierdans, die niets met de rest te maken had en zelfs het Rotterdam-publiek op de stoelen deed schuifelen, achteraf uit de film is verwijderd. Er was ook een praktisch argument: nu voldoet De laatste duik aan de tv-eis dat de films maximaal een uur mogen duren.
João Botelho bevestigt met zijn bijdrage aan de serie het grote talent dat hij al eerder liet zien, bijvoorbeeld in de prachtige, curieuze Dickens-bewerking Tempos dificeis. In Op mijn verjaardag (No dia dos meus anos) neemt hij een bijna zevenjarig jongetje als hoofdpersoon. Van de vele vragen die de jongen bezighouden is het mysterie van zijn vaders afwezigheid het meest onoplosbaar. Op zijn verjaardag zal alles duidelijk worden. Botelho raakt een gevoelige snaar en houdt zich aan de erecode van de Portugese cinema: men zwijgt op het cruciale moment en wordt nimmer sentimenteel. Lyrisch maar beheerst is Botelho's film, en op zich al een rechtvaardiging van de serie.

Binnenland
Het pronkstuk is echter de film van de relatief onbekende Grilo, die nieuwsgierig maakt naar diens drie voorgaande films. Het einde van de wereld is gebaseerd op een waar gegeven: oude eenzame boer slaat in vlaag van ruzie buurvrouw dood met houweel, wordt veroordeeld tot veertien jaar gevangenis en keert daarna terug naar zijn huis, ver weg in het verlaten Portugese binnenland. Grilo maakte een bescheiden film, hij heeft nauwelijks iets nodig voor zijn hechte constructie. Toch weet hij de band met de aarde en de teloorgang daarvan voelbaar te maken.
In de eerste tien minuten van de film wordt de moord gereconstrueerd, in een fascinerende elliptische beweging rond gebeurtenis en verhoor. Geen van beide zien we echt, ze vullen elkaar niet aan en toch vormen ze samen een geheel. De kunst van het weglaten bereikt hier een hoog niveau. Hoofdrolspeler José Viana is de mooiste zwijger van Portugal, en dat zegt wat.
In het slotbeeld geeft hij het abstracte begrip vergankelijkheid gestalte door op een verlaten landweg richting horizon te lopen. In het donker wordende beeld beweegt eerst alleen nog zijn witte tas, dan zijn schommelend silhouet tegen de avondlucht en tenslotte verdwijnt zijn gestalte in het duister. Zo eenvoudig kan het zijn.

Mark Duursma



top
DE VIER ELEMENTEN

Februari 1994 #142

Het einde van de wereld
João María Grilo

Op mijn verjaardag
João Botelho

In vuur en vlam
Joaquim Pinto

De laatste duik
João César Monteiro

Te zien
vanaf 24 februari

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


V

V FOR VENDETTA
V.I.S.S.E.N.
VA SAVOIR
VA, VIS ET DEVIENS
VAARWEL PAVEL
Les vacances du petit Nicolas
VACAS
Vacation
DE VADER VAN DE SOLDAAT
VALE ABRAÃO
VALENTÍN
VALENTINE
VALENTINE'S DAY
Valentino
Valerian and the City of a Thousand Planets
VALERIE AND HER WEEK OF WONDERS
Valhalla Rising
VALIANT
VALKYRIE
THE VALLEY OF THE BEES
VALS LICHT
VALSE WALS
LES VALSEUSES
De vampier zusjes
Vampierzusjes 2: Vleermuizen in je buik
Vampire Academy
VAMPIRE IN BROOKLYN
VAMPIRES SUCK
Vamps
VAMPYR
THE VAN
VAN GOD LOS
VAN GOGH
VAN HELSING
VAN MANNEN EN MERRIES
De Van Waveren Tapes
VAN WILDER: PARTY LIAISON
VANILLA SKY
THE VANISHING
VANTAGE POINT
Varg Veum: Het uur van de wolf
VARSITY BLUES
VATEL
Vazante
Vele hemels boven de zevende
LE VÉLO DE GHISLAIN LAMBERT
VELVET GOLDMINE
VENDREDI SOIR
LA VENGEANCE D'UNE BLONDE
VENGEANCE IS MINE
VENGO
VENOM
Du vent dans mes mollets
LA VENTANA
Ventoux (Nicole van Kilsdonk over)
VENUS
VENUS BOYZ
Venus in Fur
VENUS IN FURS
VERA DRAKE
VERBORGEN GEBREKEN
De verbouwing
VERDER DAN DE MAAN
THE VERDICT
VERDWAALD IN HET GEHEUGENPALEIS
Verdwijnen
VERGEEF ME
De vergeten krijgers
HET VERHAAL VAN XIAO YAN
VERHÄNGNIS
Verliefd op Ibiza
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years)
DE VERLOREN KOLONIE
DE VERLOREN SCHAT VAN DE TEMPELRIDDERS II
DE VERLOSSING
VERONICA GUERIN
Veronica Mars
VERS LE SUD
THE VERSACE MURDER
VERSAILLES
DAS VERSPRECHEN
DE VERSTEKELING
VERTICAL LIMIT
VERTIGO
VERY BAD THINGS
A VERY BRADY SEQUEL
VET HARD
LA VEUVE DE SAINT-PIERRE
Una via a Palermo
LOS VIAJES DEL VIENTO
Viceroy's House
VICKY CRISTINA BARCELONA
VICTOR... PENDANT QU'IL EST TROP TARD
Victoria
Victoria and Abdul
LA VIDA ES SILBAR
LA VIDA QUE TE ESPERA
VIDEOCRAZY
Videodrome
VIDEOMAPPINGS: AÏDA, PALESTINE
Une vie
LA VIE AU RANCH (Sophie Letourneur over)
La vie d'Adèle
La vie d'une autre
La vie de Jean-Marie
La vie de Jésus
LA VIE EN ROSE
Une vie meilleure
LA VIE MODERNE
LA VIE PROMISE
LA VIE RÊVÉE DES ANGES
LA VIE SUR TERRE
LA VIEILLE QUI MARCHAIT DANS LA MER
DE VIER ELEMENTEN
VIER MINUTEN
The View from Our House
VIEW FROM THE TOP
VIJF AVONDEN
De vijf en de piratenschat
VIJF KIDS EN IK
HET VIJFDE SEIZOEN
VILLA AMALIA
VILLA DES ROSES
THE VILLAGE
VILLAGE OF DREAMS
Vincent
VINCERE
VINYAN
VIOLA DI MARE
VIOLENT COP (SOMO OTOKO KYOBO NI TSUKI)
VIOLENT TRADITION
Violet
Violeta Went to Heaven
Violette
Virgin Mountain
THE VIRGIN SUICIDES
VIRGINA
VIRUS
VISAGE (Tsai Ming-liang over)
Visages villages
VISION
The Visit
The Visit, an Alien Encounter
LES VISITEURS
LES VISITEURS 2: LES COULOIRS DES TEMPS
THE VISITOR
LA VITA È BELLA
VITAL
Viva la libertà!
VIVA LALDJÉRIE
VIVA ZAPATERO!
VIVE ELLE
VIVE L'AMOUR (AIQING WANSUI)
VIZONTELE
VLEES
VLIEGEN NAAR DE MAAN 3D
DE VLIEGENDE HOLLANDER
DE VLIEGENIERSTER VAN KAZBEK
DE VLINDER TILT DE KAT OP
Een vlucht regenwulpen
VODKA LEMON
VOICES OF BAM
LA VOIE LACTÉE
Voir du pays
VOLAVÉRUNT
VOLCANO (Mick Jackson)
Volcano (Rúnar Rúnarsson)
LE VOLEUR D'ENFANTS
VOLEURS DE CHEVAUX
VOLGENS DE VOGELS
VOLLE MAAN
VOLVER
Het vonnis
Voor elkaar gemaakt
Voor ik doodga
VOORLAND
The Vow
Vox populi
VOY A EXPLOTAR
Voyage à travers le cinéma français
VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE
LE VOYAGE DU BALLON ROUGE
The Voyeur
VREEMD BLOED
DE VRIENDSCHAP
DE VUURTOREN
¡Vivan las antipodas!