The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Margarethe von Trotta: Nooit meer naar Berlijn

DAS VERSPRECHEN

Duitsland, 1994 | Margarethe von Trotta
Margarethe von Trotta heeft een haat-liefde verhouding met Duitsland. Haar films gaan over cruciale momenten in de Duitse geschiedenis: Rosa Luxembourg, links terrorisme en rechtse media-manipulatie. Trotta's nieuwste film, Das Versprechen heeft de geschiedenis van de Muur tot onderwerp. Een gesprek over de Duitse identiteit, filmkritiek en de geur van bruinkool.

Het is niet vreemd dat Von Trotta gemengde gevoelens heeft over het land waarin ze in 1942 werd geboren in een armetierig Berlijns huishouden. Haar ongetrouwde moeder stamde uit een Moskous aristocraten-geslacht en weigerde de Duitse nationaliteit. Tot haar eerste huwelijk was Margarethe von Trotta statenloos. Sinds 1988 woont ze met co-scenarist Felice Laudadio in het buitenland, eerst in Rome en nu in Parijs. Zelf zegt ze dat haar voornaamste karaktertrek nieuwsgierigheid is. Op haar achttiende trok ze naar Parijs en bezocht dagelijks de westerns en Nouvelle Vague films die in de Cinematèque werden vertoond. Pas toen ze Bergmans Zevende zegel zag, sloeg de bom in. "Bergman is mijn grote meester". Ze moest en zou een film maken. Na een carrière als actrice bij Fassbinder, Chabrol en Zanussi ging ze in de leer bij Volker Schlöndorff, met wie ze later trouwde. Met Die Verlorene Ehe der Katharine Blum (1975), Das zweite Erwachsen der Christa Klages (1978) en Die bleierne Zeit (1981) veroverde ze een vaste plaats in de Neue Deutsche Welle, de vruchtbare jaren zeventig, toen de Duitse cinema floreerde. Het was de tijd van de linkse maatschappijkritiek en Margaretha von Trotta leverde die vanuit een feministische invalshoek, wat haar na het maken van Heller Wahn (1982) op een flinke afstraffing van de heren critici kwam te staan. De opmerking van een criticus dat ze haar films alleen maar gefinancierd kreeg omdat ze geen penis had, staat nog steeds in haar geheugen gegrift. Maar Von Trotta is net een rubberen balletje dat altijd veerkrachtig terugkaatst. Onverstoorbaar gaat ze door met het maken van films over Duitsland, gevangenissen en het innerlijke leven van vrouwen.
Das Versprechen is het verhaal van twee mensen die er 28 jaar van dromen om elkaars geliefden te worden. Ze zijn aanvankelijk gescheiden door een rioolput, maar naarmate de tijd verstrijkt komen er meer obstakels bij. De film opende dit jaar het filmfestival van Berlijn en werd neergesabeld door de Duitse critici, die vonden dat Von Trotta met zevenmijls-laarzen door de porseleinkast van de Duitse eenwording stampte. Von Trotta maakte de film vanuit de optiek van een buitenstaander, daarom zullen niet-Duitsers de film wellicht meer waarderen.

Wat voelde u zich toen de Muur werd afgebroken? "Ik was natuurlijk erg blij, maar ik vond het idee van de eenwording ook verlammend, omdat het kort daarvoor nog zo ondenkbaar was. Zonder aandringen van mijn Italiaanse zwager zou ik er nooit een film over hebben gemaakt. Dan was ik net als alle ander Duitse regisseurs nog jarenlang verlamd geweest. Het feit dat ik in het buitenland woon, gaf me de moed om het onderwerp aan te snijden. Toch hoopte ik dat andere regisseurs zich er ook aan zouden wagen, zodat ik er niet helemaal alleen voor zou staan. Want ineens kreeg ik alle verantwoordelijkheid op mijn schouders. Das Versprechen moest dé film over de Muur worden, maar geen enkele speelfilm kan dat waarmaken. De Berlijnse filmcritici probeerden me kapot te maken, maar hun collega's uit München begrepen niet waarom ze zo fel waren. Iedere Berlijner vindt dat hij als enige de waarheid over de Muur in pacht heeft."

Ook uw film Heller Wahn, waarin een man zijn best doet om een vriendschap tussen vrouwen te vernietigen, kreeg destijds felle kritiek van de pers. Hoe gaat u om met kritiek? "Op dat moment was ik bezig met de voorbereiding voor mijn film over Rosa Luxembourg, die in Duitsland enorm veel weerstand opriep en veel wrede vijanden had. Ik vond dat ik op zijn minst de opschudding rond Heller Wahn moest doorstaan, wilde ik een film over zo'n vrouw kunnen maken. Zij heeft me de kracht gegeven om het te overleven. Mijn collega's verklaarden me voor gek dat ik met Das Versprechen naar Berlijn ging, want de film had even goed in Venetië vertoond kunnen worden. Maar ik zou mezelf een lafaard vinden als ik een film over de Muur niet in Berlijn durf te vertonen. Nu weet ik zeker dat ik nooit meer een film in Berlijn zal presenteren."
Eén van de mensen die het hardst waren in hun kritiek, was hoofdrolspeelster Corinna Harfouch, die zich een week na de première in een interview met een voormalig Oostduits weekblad distantieerde van de film. Von Trotta weet waarom: "Toen we in 1990 research deden, waren de Oostduitsers heel open, omdat ze behoefte hadden om hun verhalen over de onderdrukking te vertellen. Corinna Harfouch was één van de eerste actrices die het scenario lazen. Ze vond het toen een authentieke weerspiegeling van de gebeurtenissen. Maar op het moment dat de film in première ging, waren vijf jaar voorbij gegaan sinds de val van de Muur en hadden veel Oostduitsers heimwee gekregen naar het verleden. Sommigen vonden het oude systeem achteraf toch niet zo slecht. Met deze gevoelens bekeek Harfouch de film. Het is haar kijk op de DDR die is veranderd."

Harfouch's grootste klacht was dat Das Versprechen één grote 'Negativwertung' was geworden voor de voormalige DDR, waar volgens u de politiestaat en corruptie hoogtij vierden. Maar u heeft met Die verlorene Ehe der Katharine Blum toch dezelfde kritiek geuit op de Bondsrepubliek? "Mijn films waren altijd kritisch over West-Duitsland, waarom mag ik dan niet negatief zijn over Oost-Duitsland? Ik neem het haar niet eens kwalijk, ze is een produkt van de maatschappij waaruit ze voortkomt. Ik heb altijd mijn twijfels gehad over de DDR, maar tijdens de research voor de film stuitten we op dingen, die ik nooit heb geweten. Toen we op zoek waren naar locaties, kwamen we terecht in een lege gevangenis. Daar zijn er wel meer van in het Oosten, omdat de politieke gevangenen zijn vrijgelaten. Ik hoorde toen dat de autoriteiten aan het begin van ieder jaar bepaalden hoeveel zogenaamde dissidenten moesten worden opgepakt, want die kon de staat voor 80.000 Deutsche Marken aan het Westen verkopen. Je kunt het niet helemaal vergelijken met de Nazi-periode, maar het regime was zeker een voortzetting van de Nazi-geest."

Uw films verschillen enorm van vormgeving. Zo zitten er in Paura e amore prachtige beelden van de mistige Po-vlakte en van eeuwenoude binnenplaatsjes, terwijl Das Versprechen eerder theatraal is, met veel contrasterend licht en duidelijke kleuren. Kiest u per film voor een visuele stijl? "In Duitsland, in het bijzonder in Oost-Duitsland, kun je geen mooie film maken. Het grauwe klimaat maakt alles lelijk. Er hangt een vreselijke geur in Oostduitse gebouwen, een mengeling van ontsmettingsmiddel en bruinkool. Mijn ex-man Volker Schlöndorf heeft de Babelsberg Studio's overgenomen, dus het was voor mij vanzelfsprekend om daar te draaien. Ook in de oude gedeelten van Babelsberg kom je die geur tegen. De Oostduitsers ruiken het niet eens meer."'

Toen u een paar jaar in Italië had gewoond, verklaarde u in een interview dat u woede was weggeëbd. Waar kwam die woede vandaan? "Ik voelde me altijd een gevangene in Duitsland. Al mijn films gaan eigenlijk over gevangenschap. Je kunt gevangen zijn in een cel, je hoofd, je eigen lichaam of in de maatschappij. Das Zweite Erwachen der Christa Klages begint met het hoofdpersonage dat zegt: "Ik moest mijn eigen gevangenis creëren om te begrijpen wat er met me was gebeurd." Gevangenschap is lijden, het is een gesteldheid. Ik voelde leed en het kwam automatisch in mijn films terecht, zonder dat ik het precies kon analyseren. Met dat gevoel ga ik door het leven en het wordt erger zodra ik in Duitsland ben."

Als u zo'n hevige controverse oproept met een film over de Muur, waarom maakt u dan uw nieuwe film over een nog grotere wond in de Duitse geschiedenis, namelijk de jodenvervolging? "Misschien is het wel mijn lot om dat soort wonden open te halen. Ik voel me wel Duits, maar toch verzet ik me ertegen. De financiering is nog lang niet rond, maar ik wil graag een film maken over de laatste grote razzia in 1943, toen de joodse echtgenoten van Arische vrouwen werden opgepakt. Die vrouwen protesteerden zo hard dat Goebbels hun mannen wel moest vrijlaten. Duitsland had met Stalingrad en het eerste Britse bombardement voor het eerst nederlagen geleden. Een opstand van Arische vrouwen konden ze niet gebruiken. Dit was misschien het enige moment in de nazi-geschiedenis, waarin de moed van eenvoudige burgers succesvol was, maar het incident is de doofpot ingegaan. Na de oorlog wilde niemand geconfronteerd worden met dat soort moed, want de Duitsers hebben de neiging om zich lijdzaam op te stellen en iemand anders de schuld te geven."

U maakte deel uit van een generatie die in de jaren zeventig felle kritiek uitte op de maatschappij. Vindt u het niet vreemd om in de cynische jaren negentig te werken? "Ik geloof niet dat er in de wereld veel is veranderd in de afgelopen decennia. Ik schreeuw mijn eigen idealisme niet meer zo hard van de daken, maar het zit nog steeds in mijn films. Ik vecht in mijn eigen omgeving voor de dingen waarin ik geloof en dat zal ik tot mijn dood blijven doen. Iedere generatie moet zijn eigen weg vinden, je kunt je eigen levenservaring niet doorgeven aan jongere mensen. Ze moeten het allemaal zelf ervaren."

Thessa Mooij



top
DAS VERSPRECHEN

December 1995 #162

Produktie
Eberhard Junkersdorf
Regie
Margarethe von Trotta
Scenario
Peter Schneider
Margarethe von Trotta
Felice Laudadio
Camera
Franz Rath
Montage
Suzanne Baron
Muziek
Jürgen Kneiper
Met
Meret Becker
Corinna Harfouch
Anian Zoller
August Zirner

Kleur, 199 minuten

Distributie
Cinemien
Te zien
vanaf 7 december

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


V

V FOR VENDETTA
V.I.S.S.E.N.
VA SAVOIR
VA, VIS ET DEVIENS
VAARWEL PAVEL
Les vacances du petit Nicolas
VACAS
Vacation
DE VADER VAN DE SOLDAAT
VALE ABRAÃO
VALENTÍN
VALENTINE
VALENTINE'S DAY
Valentino
Valerian and the City of a Thousand Planets
VALERIE AND HER WEEK OF WONDERS
Valhalla Rising
VALIANT
VALKYRIE
THE VALLEY OF THE BEES
VALS LICHT
VALSE WALS
LES VALSEUSES
De vampier zusjes
Vampierzusjes 2: Vleermuizen in je buik
Vampire Academy
VAMPIRE IN BROOKLYN
VAMPIRES SUCK
Vamps
VAMPYR
THE VAN
VAN GOD LOS
VAN GOGH
VAN HELSING
VAN MANNEN EN MERRIES
De Van Waveren Tapes
VAN WILDER: PARTY LIAISON
VANILLA SKY
THE VANISHING
VANTAGE POINT
Varg Veum: Het uur van de wolf
VARSITY BLUES
VATEL
Vazante
Vele hemels boven de zevende
LE VÉLO DE GHISLAIN LAMBERT
VELVET GOLDMINE
VENDREDI SOIR
LA VENGEANCE D'UNE BLONDE
VENGEANCE IS MINE
VENGO
VENOM
Du vent dans mes mollets
LA VENTANA
Ventoux (Nicole van Kilsdonk over)
VENUS
VENUS BOYZ
Venus in Fur
VENUS IN FURS
VERA DRAKE
VERBORGEN GEBREKEN
De verbouwing
VERDER DAN DE MAAN
THE VERDICT
VERDWAALD IN HET GEHEUGENPALEIS
Verdwijnen
VERGEEF ME
De vergeten krijgers
HET VERHAAL VAN XIAO YAN
VERHÄNGNIS
Verliefd op Ibiza
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years)
DE VERLOREN KOLONIE
DE VERLOREN SCHAT VAN DE TEMPELRIDDERS II
DE VERLOSSING
VERONICA GUERIN
Veronica Mars
VERS LE SUD
THE VERSACE MURDER
VERSAILLES
DAS VERSPRECHEN
DE VERSTEKELING
VERTICAL LIMIT
VERTIGO
VERY BAD THINGS
A VERY BRADY SEQUEL
VET HARD
LA VEUVE DE SAINT-PIERRE
Una via a Palermo
LOS VIAJES DEL VIENTO
Viceroy's House
VICKY CRISTINA BARCELONA
VICTOR... PENDANT QU'IL EST TROP TARD
Victoria
Victoria and Abdul
LA VIDA ES SILBAR
LA VIDA QUE TE ESPERA
VIDEOCRAZY
Videodrome
VIDEOMAPPINGS: AÏDA, PALESTINE
Une vie
LA VIE AU RANCH (Sophie Letourneur over)
La vie d'Adèle
La vie d'une autre
La vie de Jean-Marie
La vie de Jésus
LA VIE EN ROSE
Une vie meilleure
LA VIE MODERNE
LA VIE PROMISE
LA VIE RÊVÉE DES ANGES
LA VIE SUR TERRE
LA VIEILLE QUI MARCHAIT DANS LA MER
DE VIER ELEMENTEN
VIER MINUTEN
The View from Our House
VIEW FROM THE TOP
VIJF AVONDEN
De vijf en de piratenschat
VIJF KIDS EN IK
HET VIJFDE SEIZOEN
VILLA AMALIA
VILLA DES ROSES
THE VILLAGE
VILLAGE OF DREAMS
Vincent
VINCERE
VINYAN
VIOLA DI MARE
VIOLENT COP (SOMO OTOKO KYOBO NI TSUKI)
VIOLENT TRADITION
Violet
Violeta Went to Heaven
Violette
Virgin Mountain
THE VIRGIN SUICIDES
VIRGINA
VIRUS
VISAGE (Tsai Ming-liang over)
Visages villages
VISION
The Visit
The Visit, an Alien Encounter
LES VISITEURS
LES VISITEURS 2: LES COULOIRS DES TEMPS
THE VISITOR
LA VITA È BELLA
VITAL
Viva la libertà!
VIVA LALDJÉRIE
VIVA ZAPATERO!
VIVE ELLE
VIVE L'AMOUR (AIQING WANSUI)
VIZONTELE
VLEES
VLIEGEN NAAR DE MAAN 3D
DE VLIEGENDE HOLLANDER
DE VLIEGENIERSTER VAN KAZBEK
DE VLINDER TILT DE KAT OP
Een vlucht regenwulpen
VODKA LEMON
VOICES OF BAM
LA VOIE LACTÉE
Voir du pays
VOLAVÉRUNT
VOLCANO (Mick Jackson)
Volcano (Rúnar Rúnarsson)
LE VOLEUR D'ENFANTS
VOLEURS DE CHEVAUX
VOLGENS DE VOGELS
VOLLE MAAN
VOLVER
Het vonnis
Voor elkaar gemaakt
Voor ik doodga
VOORLAND
The Vow
Vox populi
VOY A EXPLOTAR
Voyage à travers le cinéma français
VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE
LE VOYAGE DU BALLON ROUGE
The Voyeur
VREEMD BLOED
DE VRIENDSCHAP
DE VUURTOREN
¡Vivan las antipodas!