The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Leonor Silveira met symbolische kooi Madame Bovary in Portugal

VALE ABRAÃO

Portugal/Frankrijk/Zwitserland, 1993 | Manoel de Oliveira
Het Portugese levensgevoel, de zogenaamde 'saudade', wordt geroemd als een onbeschrijflijke melancholie. Tegelijk omvat het onvrede en berusting, verlangen en vermoeidheid, en een hang naar mystiek. De vijfentachtig-jarige Manoel de Oliveira, de bekendste en oudste filmische vertolker van de Portugese ziel, waagt zich nu aan een vrije interpretatie van de Franse versie van Illusies en Verlangens: Flauberts 'Madame Bovary'. Dit schept hoge verwachtingen.

De Oliveira zou aan de romantische verlangens van de Portugese Ema een diepgang kunnen geven die het oorspronkelijke romanpersonage werd ontnomen. Waar Emma Bovary's romantische illusies over de Liefde denigrerend geweten werden aan het lezen van verkeerde romannetjes en een kleingeestig gebrek aan zelfkennis, is het verlangen dat aangeduid wordt met de term saudade een serieuze zaak. Gevoelens van gemis, onbehagen en melancholie zijn eigen aan de 'condition humaine'. Door psychoanalytici worden ze verbonden aan de onoplosbare wens terug te keren naar de oorspronkelijke symbiose met de moeder. Dat dit fundamentele levensgevoel hoofdfiguur Ema Cardeano inderdaad parten speelt wordt al vroeg in Vale Abraão gesuggereerd. We zien de jonge Ema aan een roos ruiken. De rustige stem van de verteller meldt dat Ema al vroeg haar moeder heeft verloren. Zij heeft echter 'een heimelijke verbintenis met de baarmoeder' behouden.

Gefrustreerde liefde
Ema (aanvankelijk gespeeld door de bijzonder kokette jonge Cecile Sanz de Alba en later door de kwijnende Leonor Silveira, een verschil in uitstraling dat even moeite kost) blijft de rest van haar leven ontroostbaar en zoekende. Ze besluit na het overlijden van een geliefde tante te trouwen met de wel heel saaie huisarts Carlos Paiva en ontdekt vervolgens dat het huwelijk ook niet vervullend is. Zich ergerend aan de provinciale burgelijkheid van haar man vindt ze aansluiting bij de plaatselijke bourgeoisie, waar ze zowel een minnaar als een conversatie-partner voor diepzinnige gesprekken op doet. Beiden voldoen echter niet in hun rol: de minnaar is te weinig vriend en de vriend te weinig minnaar. Uiteindelijk pleegt Ema, gedesillusioneerd over de mannen om haar heen, zelfmoord.
Vale Abraão past binnen een reeks van literatuur-verfilmingen van De Oliveira die allen handelen over de gefrustreerde liefde: O passado e o presente (1972), Benilde ou a virgem Mae (1975), Amor de perdicao (1978) en Francisca (1981). Net als de laatstgenoemde film is Vale Abraão gebaseerd op een roman van de Portugese schrijfster Agustina Bessa Luis, die op haar beurt met deze roman een ironisch commentaar schreef op Flauberts klassieker.
Misschien ligt het aan deze omweg, in ieder geval blijft de preciese inzet van De Oliveira's literatuur-interpretatie op een verwarrende manier ongrijpbaar. In de film zijn ironie en pathetiek met elkaar verbonden. In plaats van elkaar te versterken of te becommentariëren, werkt de combinatie vervreemdend en (op den duur, de film duurt ruim drie uur) vermoeiend. Terwijl de vertellende voice-over regelmatig een droog commentaar geeft op de gebeurtenissen, zijn de beelden, blikken en gesprekken kalm en nadrukkelijk. Deze traagheid past geheel binnen de traditie van De Oliveira's oeuvre, maar mist nu vaak de daarbij horende diepgang.
We zien Ema veel en langdurig uit het raam kijken, voor de spiegel of kwijnend naast een vogelkooi staan. Het is moeilijk te duiden waar een pathetisch gebaar een cynisch commentaar is op de verbeelde emotie, of juist deze emotie extra kracht wil bijzetten. Ook de symboliek is soms zo pretentieus en flauw (het vogelkooitje is een goed voorbeeld) dat je je ernstig afvraagt of het gaat om een bewust clichébeeld, of toch gewoon om pretentieuze symboliek.

Vrouwelijk raadsel
De Oliveira's vrije interpretatie van 'Madame Bovary' is niet helemaal geslaagd en misschien komt dat door de ingewikkelde mengeling van identificatie enerzijds en distantie anderzijds. Ema blijft in deze film een ondoorgrondelijk raadsel. Nu is ongerijmdheid eigen aan melancholie en verlangen, maar in de verbeelding van Ema is er sprake van een wel zeer duister samenraapsel van reacties en emoties die door hun inconsistentie en mysterie de toeschouwer enigszins gaan irriteren.
De Oliveira zou Flauberts beroemde "Madame Bovary, c'est moi" beslist niet zomaar kunnen herhalen. Soms lijkt hij in haar het spreekwoordelijk vrouwelijk raadsel te zien: de femme fatale, koel en afstandelijk, slechts voortgedreven door opportunisme. Dan weer geldt zijn kritiek juist de anderen, de Mannen, die haar emotionele afstandelijkheid niet begrijpen, en het slechts als een spelletje kunnen interpreteren. Maar niet alleen Ema is mysterieus. Ook deze andere personages zijn niet meer dan vage gestaltes, die een onduidelijke rol in Ema's leven vervullen.
Vale Abraão is een ongrijpbare film, zoals De Oliveira ze wel vaker heeft gemaakt. Deze keer lijkt aan de ongrijpbaarheid echter eerder verwarring dan inzicht en diepgang ten grondslag te liggen.

Jann Ruyters



top
VALE ABRAÃO

November 1994 #150

Produktie
Paulo Branco (Madragoa Film)
Gemini Film
Light Night Production
Regie
Manoel de Oliveira
Scenario
Manoel de Oliveira, naar de gelijknamige roman van Augustina Bessa-Luis
Camera
Mario Barroso
Geluid
Henri Maikoff
Montage
Manoel de Oliveira
Valerie Loiseleux
Met
Leonor Silveira
Cecile Sanz de Alba
Luis Miguel Cintra
Rui de Carvalho

Kleur, 187 minuten

Distributie
NFM/IAF
Te zien
vanaf 24 november

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


V

V FOR VENDETTA
V.I.S.S.E.N.
VA SAVOIR
VA, VIS ET DEVIENS
VAARWEL PAVEL
Les vacances du petit Nicolas
VACAS
Vacation
DE VADER VAN DE SOLDAAT
VALE ABRAÃO
VALENTÍN
VALENTINE
VALENTINE'S DAY
Valentino
Valerian and the City of a Thousand Planets
VALERIE AND HER WEEK OF WONDERS
Valhalla Rising
VALIANT
VALKYRIE
THE VALLEY OF THE BEES
VALS LICHT
VALSE WALS
LES VALSEUSES
De vampier zusjes
Vampierzusjes 2: Vleermuizen in je buik
Vampire Academy
VAMPIRE IN BROOKLYN
VAMPIRES SUCK
Vamps
VAMPYR
THE VAN
VAN GOD LOS
VAN GOGH
VAN HELSING
VAN MANNEN EN MERRIES
De Van Waveren Tapes
VAN WILDER: PARTY LIAISON
VANILLA SKY
THE VANISHING
VANTAGE POINT
Varg Veum: Het uur van de wolf
VARSITY BLUES
VATEL
Vazante
Vele hemels boven de zevende
LE VÉLO DE GHISLAIN LAMBERT
VELVET GOLDMINE
VENDREDI SOIR
LA VENGEANCE D'UNE BLONDE
VENGEANCE IS MINE
VENGO
VENOM
Du vent dans mes mollets
LA VENTANA
Ventoux (Nicole van Kilsdonk over)
VENUS
VENUS BOYZ
Venus in Fur
VENUS IN FURS
VERA DRAKE
VERBORGEN GEBREKEN
De verbouwing
VERDER DAN DE MAAN
THE VERDICT
VERDWAALD IN HET GEHEUGENPALEIS
Verdwijnen
VERGEEF ME
De vergeten krijgers
HET VERHAAL VAN XIAO YAN
VERHÄNGNIS
Verliefd op Ibiza
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years)
DE VERLOREN KOLONIE
DE VERLOREN SCHAT VAN DE TEMPELRIDDERS II
DE VERLOSSING
VERONICA GUERIN
Veronica Mars
VERS LE SUD
THE VERSACE MURDER
VERSAILLES
DAS VERSPRECHEN
DE VERSTEKELING
VERTICAL LIMIT
VERTIGO
VERY BAD THINGS
A VERY BRADY SEQUEL
VET HARD
LA VEUVE DE SAINT-PIERRE
Una via a Palermo
LOS VIAJES DEL VIENTO
Viceroy's House
VICKY CRISTINA BARCELONA
VICTOR... PENDANT QU'IL EST TROP TARD
Victoria
Victoria and Abdul
LA VIDA ES SILBAR
LA VIDA QUE TE ESPERA
VIDEOCRAZY
Videodrome
VIDEOMAPPINGS: AÏDA, PALESTINE
Une vie
LA VIE AU RANCH (Sophie Letourneur over)
La vie d'Adèle
La vie d'une autre
La vie de Jean-Marie
La vie de Jésus
LA VIE EN ROSE
Une vie meilleure
LA VIE MODERNE
LA VIE PROMISE
LA VIE RÊVÉE DES ANGES
LA VIE SUR TERRE
LA VIEILLE QUI MARCHAIT DANS LA MER
DE VIER ELEMENTEN
VIER MINUTEN
The View from Our House
VIEW FROM THE TOP
VIJF AVONDEN
De vijf en de piratenschat
VIJF KIDS EN IK
HET VIJFDE SEIZOEN
VILLA AMALIA
VILLA DES ROSES
THE VILLAGE
VILLAGE OF DREAMS
Vincent
VINCERE
VINYAN
VIOLA DI MARE
VIOLENT COP (SOMO OTOKO KYOBO NI TSUKI)
VIOLENT TRADITION
Violet
Violeta Went to Heaven
Violette
Virgin Mountain
THE VIRGIN SUICIDES
VIRGINA
VIRUS
VISAGE (Tsai Ming-liang over)
Visages villages
VISION
The Visit
The Visit, an Alien Encounter
LES VISITEURS
LES VISITEURS 2: LES COULOIRS DES TEMPS
THE VISITOR
LA VITA È BELLA
VITAL
Viva la libertà!
VIVA LALDJÉRIE
VIVA ZAPATERO!
VIVE ELLE
VIVE L'AMOUR (AIQING WANSUI)
VIZONTELE
VLEES
VLIEGEN NAAR DE MAAN 3D
DE VLIEGENDE HOLLANDER
DE VLIEGENIERSTER VAN KAZBEK
DE VLINDER TILT DE KAT OP
Een vlucht regenwulpen
VODKA LEMON
VOICES OF BAM
LA VOIE LACTÉE
Voir du pays
VOLAVÉRUNT
VOLCANO (Mick Jackson)
Volcano (Rúnar Rúnarsson)
LE VOLEUR D'ENFANTS
VOLEURS DE CHEVAUX
VOLGENS DE VOGELS
VOLLE MAAN
VOLVER
Het vonnis
Voor elkaar gemaakt
Voor ik doodga
VOORLAND
The Vow
Vox populi
VOY A EXPLOTAR
Voyage à travers le cinéma français
VOYAGE AU DÉBUT DU MONDE
LE VOYAGE DU BALLON ROUGE
The Voyeur
VREEMD BLOED
DE VRIENDSCHAP
DE VUURTOREN
¡Vivan las antipodas!