La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Pieter Moleveld: Het beeld van de dood biedt troost

UNTITLED I-IV, PASSAGE & NOWHERE, ZES KORTE FILMS

Nederland, 1994-95 | Pieter Moleveld
Al jaren worden de korte films van Pieter Moleveld in het festivalcircuit vertoond, zonder dat dat heel veel mensen schijnt op te vallen. Publieke belangstelling is niet de drijfveer om al ruim tien jaar stug door te gaan met het maken van films, wel het blijven zoeken naar beelden van iets dat niemand ooit gezien heeft. Distributeur Argus Film presenteert een programma van zes korte, experimentele films. Wie is Pieter Moleveld en wat beweegt hem?

Het is een gewaagde onderneming; korte films zijn in het reguliere filmhuiscircuit toch al moeilijk te slijten, laat staan korte experimentele films. Meestal zijn dit soort films aangewezen op festivals als Impakt of AVE. Grotere publiekstrekkers als het Filmfestival Rotterdam of het Nederlands Filmfestival in Utrecht ruimen hoogstens in de marge wat plaats in voor experimenteel werk, waar het door pers en publiek nauwelijks wordt opgemerkt. Hier tegenover staat de gunstige ontwikkeling dat er steeds vaker initiatieven worden genomen tot de oprichting van zogenaamde AV-podia als Filmlab in Den Haag en ZwelgFilm in Utrecht, vertoningsplaatsen voor eigenzinnige korte produkties. Er ontstaat op deze manier een heel eigen circuit van podia die zich inzetten voor de vertoning van films die elders niet aan bod komen.

Publieke belangstelling
Toch hebben de films van Pieter Moleveld een sfeer en schoonheid die veel mensen zou kunnen aanspreken. Ondanks de vervreemdende sfeer en het ontbreken van een narratieve structuur zijn het geen ontoegankelijke films. Met contrastrijk zwart-wit, positief met negatief gecombineerd, of met een prachtig blauwgetint beeld wordt een wereld geschapen die het kenbare overstijgt. Die relatieve toegankelijkheid is ongetwijfeld een belangrijke factor geweest in de beslissing om de gok te wagen en deze films los te laten op het filmhuispubliek. Korte en experimentele films vallen veelal onder de hoede van de gesubsidieerde distributeur NFM/IAF, omdat het Filmmuseum ook als hoeder van het culturele erfgoed dient op te treden. Dat de films van Moleveld door Argus Film worden uitgebracht, een distributeur die op commerciële leest is geschoeid, zegt misschien iets over de verwachte publieke belangstelling.
De publiciteit die de uitbreng van zijn films met zich meebrengt is iets waar Moleveld zich nog tamelijk ongemakkelijk onder voelt. Liever een foto uit een van zijn films dan een portret en liever een recensie dan een interview. "Ik ben heel slecht in woorden, ik heb liever dat de beelden voor zich spreken. Praten over film kan bij mij in een nogal vaag iets ontaarden. Het is natuurlijk ook heel moeilijk om iets over filmmaken te zeggen, vooral omdat het nog altijd een leerproces voor mij is, ik moet me nog steeds verder ontwikkelen. De Filmkrant wordt bovendien door de hele Nederlandse filmwereld gelezen en met die wereld heb ik eigenlijk niets."

Vijf keer afgewezen
Zijn opleiding heeft Moleveld in de jaren tachting gevolgd aan de Vrije Academie in Den Haag, de school van Frans Zwartjes. "Echt een opleiding kun je het niet noemen. In het begin leer je natuurlijk wel wat praktische dingen omdat je gewoon nog heel weinig van film weet, maar voor de rest moet je het toch gewoon allemaal zelf uitzoeken en daar stimuleert hij je heel erg in. Frans Zwartjes is een soort sfinx die het raadsel alleen maar vergroot. Ik heb geleerd om snel te werken. Dat je snel kunt draaien en snel je beslissingen neemt. Snel monteren, niet te lang in zo'n hok blijven zitten, anders maak je het weer kapot. Een schetsmatige manier van werken om aldoende een eigen stijl te zoeken."
"Ik heb vijf keer toelating gedaan voor de Filmacademie en ik ben vijf keer afgewezen. Dat vond ik toen heel frustrerend, maar achteraf ben ik blij dat ik Zwartjes als leermeester heb gehad. Ik denk dat je je geen betere kunt wensen. Maar ik weet niet of dit nou allemaal zo interessant is voor het artikel, elke student zegt dat soort dingen over hem. Bovendien is het dan net of je wilt schermen met zo'n figuur om jezelf belangrijk te maken."

Het feit dat films maken een kostbare aangelegenheid is terwijl het vooralsnog niets oplevert, hangt nauw samen met Molevelds werkwijze. Niet alleen doet hij alles zelf, de films zijn ook het resultaat van zowel artistieke keuzes als praktische overwegingen. "Ik werk veel met restmateriaal, gebruikte rollen film die over waren, daarom zijn mijn eerste films zwart-wit en kleur door elkaar. Het zwart-wit materiaal is heel goedkoop, moeilijk om mee te werken, want er moet heel veel licht bij, maar het is heel mooi. Het gekleurde materiaal is van zichzelf blauw, het is niet getint of zo. Op de Academie had je een fonds voor materiaalsubsidies, en met wat geld voor een laboratorium kon je dan steeds wel iets maken. Ook na die tijd heb ik op die manier gewerkt. Ik heb er een soort handigheid in gekregen om zoveel mogelijk dingen in ruwe vorm op te zetten en veel zelf te doen. Van het Filmfonds krijg ik dan vaak een afwerkingssubsidie, terwijl ze de film dan vaak alleen als negatief of de tafel hebben kunnen zien, want rushes of werkkopiën heb ik niet."
"De bedragen waar ik het voor gemaakt heb zijn gewoon lachwekkend. Dat vind ik op zichzelf een hele prestatie. Dat is wel iets belangrijks dat ik geleerd heb van Frans Zwartjes; met hele minime gegevens het maximale eruit halen. Dat je je altijd aanpast. Ook al zijn de omstandigheden niet ideaal, en zeker de financiële omstandigheden niet, je moet toch met die beperkingen weten te werken. Dat is een grote drijfkracht van mij. Maar voor het artikel is dat misschien niet zo belangrijk allemaal. Geld en macht in die filmwereld vind ik een hele moeilijke kwestie, daar hou ik me liever afzijdig van."

De distributeur kondigt het programma aan als 'poetische documentaires'. "Die hele Untitled-serie is een serie op reis opgenomen films. Als ik op vakantie ben en ik zie iets vanuit de auto, zoals die man uit Untitled I, die in dat landschap dingen aan het verbranden is, dan loop ik daar gelijk op af en ga filmen. Ik heb een heel eenvoudig cameraatje waar geen geluid bij zit, dus ik kan geen synchroon geluid opnemen. Daaruit is die stijl ook ontstaan. Anders had ik die man graag tien minuten voor de camera gehad en had ik hem iets laten vertellen. Dit zijn geen klassieke documentaires. Mensen vertellen niets, je leert niets over hun leven. Het zijn documentaire beelden. Die gooi ik op de montagetafel door elkaar en ik probeer er een associatief gedicht van te maken."

De films bevatten door het gebruik van 'documentair materiaal' herkenbare beelden die tegelijkertijd niet van deze wereld lijken, vooral door het negatief, de vervorming van het beeld door middel van een speciale lens en het kleurgebruik. Het specifieke van een documentair beeld wordt door dergelijke ingrepen als het ware versluierd, beelden worden erdoor gelijkgeschakeld. "Ik vervorm de werkelijkheid om een soort droomsfeer te kunnen creëren. Ik zoek naar beelden met een surrealistische sfeer, in combinatie met het geluid geeft dat een vervreemdend geheel. Ik houd erg van de harde contrasten in dat zwart-wit materiaal. Zwart-wit heeft drama. Omdat wij kleur zien, lijkt zwart-wit gelijk iets van een andere planeet. Ik heb zwart-wit dia's gezien van loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog en die hebben een verpletterende indruk op me gemaakt. Die zijn zo scherp, qua contrasten zo vervreemdend en zo anders. Het vervormt de werkelijkheid."
"Ik zoek naar pure beelden, van alle menselijke smet ontdaan. Ik film veel in de natuur, de natuur heeft iets mystieks, iets onschuldigs. Het merendeel van mijn films gaat toch over de dood, ik zoek naar het beeld van de dood, naar een metafoor ervan. Dat kan natuurlijk niet, want niemand heeft een beeld van de dood zolang je nog leeft. Dat geeft het filmmaken iets buitengewoon onechts. Ook uit doodsangst zoek ik naar een beeld van de dood. Dat eerste shot in Passages, een lange rijder langs een landweg, dat is wat je volgens mij na de dood ziet. Het is onkenbaar, maar toch probeer je er een vorm aan te geven. Proberen die angst in beeld te krijgen kan troost bieden."
"Alles zal ooit verdwijnen, ook deze films. Alles wat de mensheid heeft voortgebracht zal op een gegeven moment gewoon weg zijn, ook al die cd's en cd-roms. Dat idee vindt je ook in mijn volgende film terug, waarin ik foto's van verlaten maanlandschappen laat zien. Ooit zal het er hier misschien net zo uit zien. Wij denken wel dat we heel belangrijk zijn, maar we zijn maar fragmenten in die hele ontwikkeling. En de mens is dan nog een van de minste soorten daarin. Die oude kathedralen in Untitled III zijn resten, het duidt op een proces waarvan het resultaat uiteindelijk zal lijken op een maanlandschap. Door de stemmen van die astronauten heb ik die twee zaken met elkaar in verband willen brengen. Ze spreken over de schepping van de aarde, let there be light, ik heb het begin en het einde willen laten zien. In Untitled II hoor je allerlei explosies, en vervolgens zie je een oud vrouwtje in een beroete straat zitten alsof zich net een ramp voltrokken heeft. En dat is ook zo bedoeld. Je ziet de dingen om je heen vanuit je eigen angst of eenzaamheid, dat deel probeer je te versterken."

Vrijheid
Behalve door Zwartjes is Moleveld vooral geïnspireerd door filmmakers uit het Oostblok: de lange, sobere shots van Tarkovki, de lengte van Béla Tarr's Sátántangó en het vervreemdende en surrealistische geluid van Sokoerov.
"Het creëren van vrijheid voor de kijker is belangrijk, ik werk daarom ook graag met lange shots en een montage die je eigenlijk niet ziet. Eén beweging waarin de dingen zich afspelen. De films van Tarkovski en Sokoerov kun je blijven bekijken, en nog heb je ze niet doorgrond. Die rust om meditatief tot iets te komen is zeldzaam in de huidige clipcultuur. Vrijheid is ook dat je je niet kunt identificeren, dat er weinig referentiekaders zijn. Ik vind films goed die voor mij een probleem vormen, die me bezig blijven houden en die ik steeds opnieuw kan zien. Dat is iets dat ik in mijn films graag verder wil ontwikkelen en daar is dit een aanzet toe."

Petra van der Ree



top
UNTITLED I-IV, PASSAGE & NOWHERE, ZES KORTE FILMS

November 1996 #172

Produktie, regie, scenario, camera, geluid en montage
Pieter Moleveld

Kleur en zwart-wit, totaal 113 minuten

Distributie
Argus Film
Te zien
vanaf 21 november