La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Op zoek naar de onbevangen blik

ULYSSES' GAZE

Frankrijk/Italië/Griekenland, 1995 | Theo Angelopoulos
De film bestaat honderd jaar, reden voor feest, maar ook voor reflectie. Is het medium, dat begon met een naïeve blik op de wereld, nog steeds in staat om ons authentieke beelden voor te toveren? Kunnen wij nog met een onschuldige blik om ons heen kijken, of is die bezweken onder het gewicht van de (film)geschiedenis? Theo Angelopoulos gaat in Ulysses' gaze op zoek naar de onbezoedelde blik en reisde daarvoor — of all places — naar de Balkan.

De wetenschapper Francis Fukuyama kondigde een jaar of vijf geleden in een geruchtmakend boek het einde van de geschiedenis aan. De strijd tussen kapitalisme en communisme was beslecht, zodat de hele wereld in een paradijselijk economisch liberalisme zou belanden. De geschiedenis was als een grote machine tot stilstand gekomen. Het pakte anders uit. Geschiedenis werd geen dood vak, maar een dagelijks onderdeel in kranten, noodzakelijk om de vele nieuwe conflicten in de wereld te begrijpen. De keerzijde van historische kennis is het verlies van een onbevangen blik. Dat leidt gemakkelijk tot nostalgie, zoals de populariteit van documentaires uit de vroege filmgeschiedenis bewijst. Vooral jaloers zijn wij op de filmpioniers uit het begin van deze eeuw, die als eersten met de camera door exotische landen trokken en daar met een onbevangen blik hun impressies vastlegden.
Ulysses' gaze gaat over het verlangen om de wereld met een onbezoedelde, onschuldige blik te bezien. De plot is simpel en verloopt volgens de wetten van de roadmovie. Een Griekse filmmaker, aangeduid met A. (Harvey Keitel), keert na een jarenlang verblijf in Amerika terug naar zijn vaderland om een speciale voorstelling van zijn laatste film bij te wonen. In werkelijkheid is hij teruggekomen omdat hij in de ban is geraakt van het gerucht dat ergens op de Balkan drie nog niet ontwikkelde filmrollen van de gebroeders Manakia moeten liggen. Deze twee Griekse filmmakers trokken in het begin van deze eeuw met hun camera door de Balkan, wat veel etnologisch interessant materiaal opleverde over culturele gewoonten en gebruiken. A. is vastbesloten om de drie filmrollen in handen te krijgen. Zijn zoektocht voert hem als een moderne Odysseus van Griekenland naar Albanië en vervolgens van Bulgarije naar Roemenië. Zijn reis eindigt in voormalig Joegoslavië, waar hij achtereenvolgens Belgrado, Vukovar, Mostar bezoekt. De reis komt ten einde in Sarajevo.

Innerlijke zwerftocht
A.'s pathetische obsessie komt voort uit de wens om de wereld te bezien met nieuwe ogen, deelgenoot te worden van de eerste, onbezoedelde cinematografische blik op de Balkan, "de eerste, verloren, onschuldige glans" opnieuw te zien. Waar het om gaat is dat hij zich wil bevrijden van de last van de geschiedenis. Wat er natuurlijk gebeurt — en zo hoort het ook in een roadmovie — is dat hij vooral zichzelf op een nieuwe manier leert zien. Zoals Odysseus niet alleen een avontuurlijke reis beleefde, maar ook een innerlijke zwerftocht maakte, zo vergaat het A. op de Balkan.
Maar er is nog iets anders: A. identificeert zich steeds sterker met de broers Manakia. Niet alleen treedt hij in hun voetsporen door dezelfde tocht af te leggen, ook confronteert de film hem regelmatig met het verleden op de Balkan. Zo is er een droomscène, waarin A. in 1948 in Boekarest getuige is van zijn vaders arrestatie door de communistische Geheime Politie. In werkelijkheid is A.'s vader nooit gearresteerd — A. is opgegroeid in Griekenland — maar met deze scène, en andere, maakt Angelopoulos duidelijk, dat onderdrukking het kenmerk is van de geschiedenis op de Balkan. Deze visie komt overeen met die van Emir Kusturica, die in Underground de Balkan ook voorstelt als een regio, waarin buitensporig geweld en repressie de regel zijn. Stilistisch staan de twee filmmakers diametraal tegenover elkaar: verloopt Ulysses' gaze in een kalm, rustig tempo, Underground is een oogverdovend, visueel bombardement.

Mythisch gebied
Angelopoulos is een meester in het creëren van schitterende beelden. Of het nu demonstrerende geloofsfanaten zijn in Griekenland bij de vertoning van A.'s controversiële film, Albanese vluchtelingen in de sneeuw bij de Griekse grens of beelden van verwoeste straten in Sarajevo (in werkelijkheid in Vukovar en Mostar gemaakt), het is allemaal even imponerend. De lange camera-instellingen en het veelvuldige gebruik van mist bezorgen de film een weldadige sereniteit. Het is jammer dat de film inhoudelijk onvoldoende tegenwicht biedt tegen de oogstrelende esthetiek. Het grootste probleem van Ulysses' gaze is zijn pathetische uitgangspunt: de onschuldige blik is een mythisch begrip, waarmee je niets aanvangt in ex-Joegoslavië.
A.'s tocht door de Balkan is geen realistische barre reis door een verscheurd gebied, maar een tocht door een mythisch gebied, waarin alles gerelateerd is aan Homerus. "Ik huil omdat ik niet kan liefhebben", zegt A. ergens tegen een vrouw, terwijl wij zien dat hij dat wel kan, maar niet mag, omdat hij Odysseus speelt en dus verder moet. Ulysses' gaze slaagt er niet in om met behulp van Odysseus zinvolle opmerkingen te maken over de werkelijkheid op de Balkan. De drie uur durende poging is groots, visueel meeslepend en oogstrelend. Helaas: film leeft niet van beeld alleen.

Jos van der Burg



top
ULYSSES' GAZE

Februari 1996 #164

Produktie
Eric Heumann
Regie
Theo Angelopoulos
Scenario
Theo Angelopoulos
Tonino Guerra
Petros Markaris
Camera
Yorgos Arvanitis
Geluid
Thanassis Arvanitis
Montage
Yannis Tsitsopoulos
Muziek
Eleni Karaindrou
Met
Harvey Keitel
Maïa Morgenstern
Erland Josephson
Thanassis Vengos

Kleur, 180 minuten

Distributie
NFM/IAF
Te zien
tijdens het Filmfestival Rotterdam en vanaf 15 februari in de filmtheaters