Rester vertical
Raw
Get Out
Quality Time
The Other Side of Hope
Louis Andriessen Frank Scheffer: De zuiverende werking van het ritueel

THE ROAD (DE WEG)

Nederland, 1998 | Frank Scheffer
Muziek is volgens documentairemaker Frank Scheffer de rijkste kunstvorm. Zijn films over belangrijke modern-klassieke composities vormen een doordachte weg om via muziek meer over film te leren. In zijn nieuwe film The road (De weg) volgt hij de Nederlandse componist Louis Andriessen bij het compositieproces van het muziekstuk Tao. Dit zesde deel uit zijn serie Muziek in Beeld betekent voor Scheffer tevens de overgang naar een stijl van filmen waarin hij meer fictie wil gaan gebruiken.

Er is één naam die tijdens het interview continu opduikt: John Cage. Over deze fameuze Amerikaanse componist maakte Scheffer een aantal documentaires en de verschillende gesprekken die zij voerden waren voor hem een belangrijke inspiratiebron. Van Cage stamt ook het oorspronkelijke idee voor de zesdelige serie over hedendaagse componisten. Scheffer: "Cage vertelde me een keer dat er in de vorige eeuw slechts één enkele muziekstroming bestond, namelijk die van de Romantiek. Aan het begin van deze eeuw ontstaat er volgens hem een splitsing: je krijgt aan de ene kant Schönberg en daarnaast Stravinsky. Vervolgens zijn die twee stromen na de Tweede Wereldoorlog in een delta uitgemond van allerhande stromingen, maar er zijn drie grootheden die eruit springen: Cage, Stockhausen en Boulez."
In de vijf voorgaande delen verfilmde Scheffer The final chorale (1990) van Stravinsky; Eclat (1993) van Boulez; Five orchestral pieces (1994) van Schönberg; Fourteen (From Zero, the documentary, 1995) van Cage en Helikopter string quartet (1995) van Stockhausen. Ieder van de films betekende een andere fase in het transformeren van het betreffende muziekstuk naar de structuur en de stijl van de bijbehorende film. "Binnen de serie is de film over Schönberg het meest expressionistisch. Daarin ging het mij om de psychologie en de emotie. Ik heb in het camerawerk momenten proberen te creëren die emotioneel voelbaar zijn. Verder zijn de zwart-wit beelden ingekleurd, en de film zit vol associaties met schilderijen en kleuren. De film over Stravinsky gaat daarentegen alleen maar over het ritueel van het werk. Het is een hele formele film, waarin ik bijvoorbeeld exact de structuur van de partituur vertaal naar de structuur van de film, maar dan met vijf vermenigvuldigd. De compositie duurt tien minuten en de film vijftig minuten. Bij Boulez is er sprake van een sterk rationeel geconstrueerde film, die exact overeenkomt met de manier waarop hij zelf werkt. De spiegelvorm die in het stuk Eclate duidelijk aanwezig is, zit ook in de film. In het midden van de film zit een lang close-up shot van twee minuten. Dat is als het ware het middelpunt van de spiegel. De structuur van wat je daarvoor gezien hebt komt exact overeen met de structuur van het tweede deel van de film. De film over Stockhausen heeft daarentegen heel duidelijk de stijl van de 'direct cinema'. Het zijn hele vrije camerabewegingen, waarbij alles ad hoc werd opgepikt. Wat mij bij Stockhausen namelijk aansprak was de sfeer van opwinding en avontuur", aldus Scheffer.

Toeval
De film die hij over Cage's compositie Fourteen maakte, is een verhaal apart. Scheffers werkwijze bij die film openbaart namelijk het duidelijkst zijn meest persoonlijke opvattingen over leven en kunst. Cage maakte bij het compositieproces gebruik van zogenaamde chance operations. Dat is een principe uit de I-Tjing waarbij het toeval de volgorde bepaalt. Normaal gebeurt dit door het opgooien van muntjes, maar Scheffer kreeg van Cage een computerprogramma voor I-Tjing gebruikers. Alle shots werden eerst in veertien groepen verdeeld. Het programma gaf vervolgens aan welk shot uit welke categorie gemonteerd moest worden. Met het geduld van een monnik volbracht Scheffer dit proces. "Ik heb van John geleerd dat het erop aankomt om je te bevrijden van je ego. We zijn er ook enorm zuiver mee omgegaan en hebben niet gesjoemeld, want dat is tegen de zuiverheid van John en de I-Tjing. Wanneer je namelijk met de principes van de I-Tjing gaat rotzooien, dan krijg je meteen lik op stuk."
Het is waarschijnlijk Scheffers meest geslaagde poging om tot een organische manier van werken te komen, waarbij hij zijn sterke hang naar het rituele karakter van de oosterse filosofieën in praktijk kon brengen. Al in een van zijn eerste films besteedde hij aandacht aan de Dalai Lama van Tibet en raakte hij geboeid door het Boeddhisme. "Het gaat om praktische levenslessen die je in bepaalde situaties kunt gebruiken en ook het ritueel is bij uitstek een praktisch hulpmiddel, dat een zuiverende werking heeft op al je handelingen."

Imperfectie
Met de zesde en laatste film uit de serie wilde Scheffer de oosterse en westerse muziektraditie naast elkaar plaatsen. Hij zocht in eerste instantie een oosterse componist die zich bezighield met westerse muziek. De Japanse componist Takamitzu zegde toe, maar korte tijd later werd bij hem een ernstige vorm van kanker ontdekt. Het werd uiteindelijk Louis Andriessen die, geïnspireerd door een hoofdstuk uit het Chinese geschrift Tao-te-tjing, een muziekstuk zou gaan componeren. In de documentaire komen naast Andriessen ook de sinoloog Burchard Mansvelt Beck, de Japanse pianiste Tomoko Mukaiyama en de Hongaarse dirigent Peter Eötvös aan het woord. De structuur van de film is opvallend losjes en er vonden opnames plaats in de Verenigde Staten, Amsterdam, Japan en China. Scheffer combineert in deze film de verschillende camerastijlen die hij in de vijf eerdere afleveringen uitprobeerde. Mede om die reden benaderde hij alle cameramensen die aan de vorige films hadden meegewerkt. Nieuw in deze film is Scheffers experiment met een aantal geënsceneerde scènes. We zien daarin de Japanse pianiste, die in de uiteindelijke uitvoering van Andriessens stuk ook een prominente rol heeft, als een volleerd actrice over een kerkhof dwalen en Japanse gedichten voordragen in een oosterse tuin vol bloesems. Scheffer filmde deze scènes zelf. "Er is in al mijn films een bepaald soort camerawerk, dat ik liever zelf doe. Al het zwart-wit materiaal in The road heb ik bijvoorbeeld zelf gedraaid. Ik gebruik dan mijn eigen Bolex-camera, die ik als een soort muziekinstrument beschouw. Het apparaat ligt heel licht in je handpalm, waardoor je muzikale bewegingen kunt maken, die onmogelijk zijn met een wat loggere camera. Die shots zijn eigenlijk mijn muzikale citaten in de film. Zo is het moment dat Tomoko Mukaiyama voor een waterval staat, een verwijzing naar de film Que viva Mexico van Eisenstein."
The road is zeker Scheffers meest lyrische film, waarin hij zich niet alleen door Andriessens muziek, maar net zo sterk ook door de poëtisch-filosofische tekst uit de Tao liet inspireren. Scheffer: "De film gaat over de imperfectie. Niet het eindresultaat, maar de weg er naar toe (Tao betekent letterlijk de weg, FS), met al zijn onvolkomenheden staat voorop. Dat is voor mij ook het wezen van kunst. Je bent wel voortdurend bezig om de perfectie te bereiken, maar juist door de imperfectie ontstaat de mooiste kunst."

Droomtijd
Voor de nabije toekomst heeft Scheffer een groot aantal projecten op stapel staan. Hij wil in ieder geval meer fictie-elementen in zijn films gaan opnemen. Zo heeft hij het idee om samen met Ricardo Chailly een gedramatiseerde documentaire over het Wenen in de periode 1900-1910 te gaan maken.
Een ander ambitieus plan is een filmische opera, met als belangrijkste personage Daedalus, de vader van Icarus. "In mijn verhaal heeft Daedalus in eerste instantie een enorm schuldgevoel, omdat hij zijn zoon de dood in gejaagd heeft. Maar hij bedenkt zich dat het tot het wezen van de mens behoort om constant zijn eigen grenzen af te tasten. Hij besluit om het project van zijn zoon te voltooien en in de richting van de zon te gaan vliegen, steeds verder naar het Westen. Eerst komt hij bij de Maya's, waar hij over de tijd leert, dan bij de Chinezen, die hem de paradox onderwijzen, dan bij de Aboriginals waar hij over de droomtijd leert, in India vertellen ze hem over het principe van de verlichting en uiteindelijk moet hij eindigen bij de Piramides in Egypte." De opera zal volgens de voorlopige plannen uit zeven delen gaan bestaan, met zeven composities van verschillende componisten. Alleen de muziek zal live uitgevoerd worden, maar de dramatische actie wil Scheffer filmen en tijdens de voorstelling op een groot doek projecteren.
Ondanks de grote diversiteit aan onderwerpen en projecten wordt Scheffer bij alles wat hij doet gedreven door één groot ideaal. "Het zijn uiteindelijk allemaal zoektochten die moeten leiden tot een totaal nieuwe vorm van filmmuziek. In de meeste gevallen heeft de muziek in een film nog steeds een ondergeschikte rol, om de kijker van de ene scène naar de andere te leiden. Maar het feit dat we filmmuziek op zo'n manier beleven is het gevolg van een vorm van conditionering. In mijn films streef ik ernaar om aan te tonen dat de dramatische kracht van de filmmuziek op hetzelfde moment en net zo sterk ervaren kan worden als het dramatische verhaalgegeven van de film. Als je dat principe eenmaal doorhebt, dan zul je een film nooit meer op dezelfde manier beleven."

François Stienen



top
THE ROAD (DE WEG)

Mei 1998 #189

Produktie, regie en scenario
Frank Scheffer
Camera
Joost van Gelder
Peter Mariouw Smit
Edwin Verstegen
Roelf Jan Wentholt
Brigit Hillenius
Frank Scheffer
Eugène van den Bosch
Geluid
Otto Horsch
Bert van den Dungen
Wouter Veldhuis
Paul Veld
Montage
Jan Wouter van Reijen
Muziek
Louis Andriessen, uitgevoerd door het Radio Kamerorkest o.l.v. Peter Eötvös. Met Tomoko Mukaiyama op piano en koto
Met
Louis Andriessen
Peter Eötvös
Tomoko Mukaiyama
Burchard Mansvelt Beck
Elmer Schönberger

Kleur, 90 minuten

Distributie
NFM Distributie
Te zien
vanaf 1 mei

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


R

R U THERE
R.W. FASSBINDER COLLECTIE I & II
RABAT
RABBIT HOLE
RABBIT ON THE MOON
RABBIT-PROOF FENCE
Race
RACHEL GETTING MARRIED
RACING STRIPES
RADELOOS
RADIOLAND MURDERS
LA RAFLE.
THE RAGE: CARRIE 2
The Raid
The Raid 2
The Railway Man
RAIN DOGS
THE RAINBOW WARRIORS OF WAIHEKE ISLAND
RAINING STONES
RAISE YOUR VOICE
RAISING CAIN
RAISING HELEN
THE RAMEN GIRL
Ramon en het Paard van Sinterklaas
Rams
La rançon de la gloire (Xavier Beauvois over)
RANDOM HEARTS
RANGO
Rânia
RANSOM
RAPA-NUI
RAPID FIRE
RAPUNZEL
RASPUTIN
THE RAT PACK
RAT RACE
RATATOUILLE
RATCATCHER
Ratchet & Clank
RATJETOE EN DE THORNBERRY'S: BIJ DE BEESTEN AF
RATJETOE — DE RUGRATS FILM
Die Räuberin
The Raven
RAVENOUS
Raw
RAY
Razend
THE READER (Stephen Daldry over)
THE REAL BLONDE
THE REAL HOWARD SPITZ
Real Steel
Réalité
Reality
REALITY BITES
THE REAPING
REAR WINDOW
Reasonable Doubt
REBECCA
Rebelle
Rebels
REBELS OF THE NEON GOD
Rebelse stad
THE REBIRTH
THE REBOUND
THE RECKONING
RECLAIM YOUR BRAIN (FREE RAINER)
RECONSTRUCTION
RECOUNT
THE RECRUIT
RECYCLE
RED
Red 2
RED BEADS
RED CORNER
RED DRAGON
RED DUST
RED EYE
RED HOT
Red Lights
RED PLANET
RED RIDING HOOD
RED RIDING-TRILOGIE
RED ROAD
RED ROCK WEST
THE RED SHOES
THE RED STUFF
The Red Turtle
THE RED VIOLIN
REDACTED
REDS
LE REFUGE
Refugiado
REGARDE LA MER
REGENERATION
Het regent gehaktballen 2
HET REGENT GEHAKTBALLEN 3D
Regilaul
Regression
LES REGRETS
REIGN OF ASSASSINS
REIGN OF FIRE
REINDEER GAMES
LA REINE MARGOT
DIE REISE NACH KAFIRISTAN
RELAX... IT'S JUST SEX!
THE RELIC
La religieuse
RELIGULOUS
Remainder
THE REMAINS OF THE DAY
REMBRANDT
REMBRANDT'S J'ACCUSE
Remember
REMEMBER ME
REMEMBER THE TITANS
RENAISSANCE
LES RENDEZ-VOUS DE PARIS
RENDITION
Renesse
RENO 911!: MIAMI
Renoir
RENT-A-FRIEND
Réparer les vivants
The Repentant (El Taaib)
THE REPLACEMENT KILLERS
REPO MEN
REPRISE
REQUIEM
REQUIEM FOR A DREAM
RESCUE DAWN
RESERVATION ROAD
RESERVOIR DOGS
THE RESIDENT
RESIDENT EVIL
RESIDENT EVIL: AFTERLIFE 3D
RESIDENT EVIL: APOCALYPSE
RESIDENT EVIL: EXTINCTION
Resident Evil: Retribution
Resident Evil: The Final Chapter
RESISTANCE
La résistance de l'air
RESPIRO
RESSOURCES HUMAINES
Rester vertical
Restless
RESTORATION
RESURRECTION MAN
Retour à Ithaque
THE RETURN (VOZVRASJÈNJE)
RETURN OF THE JEDI
RETURN TO HANSALA
Return to Homs (IDFA)
RETURN TO ME
RETURN TO PARADISE
De reünie
The Reunion
REVANCHE
REVELATION
The Revenant
Revenge of the Green Dragons
REVENGER'S TRAGEDY
THE REVENGERS' COMEDIES
REVISION: APOCALYPSE 2
REVOLUTIONARY ROAD
The Rewrite
REX GILDO, DE VAL VAN EEN SCHLAGERKONING
REYKJAVIK-ROTTERDAM
Rhino Season
RHYTHM IS IT
RICHARD III
RICHIE RICH
RICHTING ENGELAND
RICHTING WEST
Ricki and the Flash
RICKY
Riddick
Ride Along
Ride Along 2
RIDE WITH THE DEVIL
RIDICULE
RIDING ALONE FOR THOUSANDS OF MILES
RIDING GIANTS
RIEN À DÉCLARER
RIEN À FAIRE
DE RIETFLUIT
RIFF RAFF
RIGHTEOUS KILL
THE RING
THE RING 2
THE RINGMASTER
Rings
RINGU/RING
RIO
Rio 2
RIO, EEN DAG IN AUGUSTUS CAMPO GRANDE — CENTRAL DO BRASIL
Rio: I Love You
The Riot Club
Riphagen
RIPLEY'S GAME
Ripper Street
Rise of the Guardians
Rise of the Planet of the Apes
Risen
RISING SUN
RIT OVER DE GRENS
THE RITE
THE RIVER
A RIVER RUNS THROUGH IT
THE RIVER WILD
DE RIVIER OKKERVIL
RIVIERA HOTEL
RIZE
RKO 281 — THE BATTLE OVER CITIZEN KANE
THE ROAD
THE ROAD (DE WEG)
THE ROAD HOME
Road North
THE ROAD TO ELDORADO
THE ROAD TO GUANTANAMO
ROAD TO PERDITION
THE ROAD TO WELLVILLE
ROAD TRIP
ROADRACERS
ROADS TO KOKTEBEL
ROB ROY
Rob the Mob
UNE ROBE D'ÉTÉ
Roberto Succo
ROBIN HOOD
ROBIN HOOD, MEN IN TIGHTS
Robinson Crusoe
Robocop
Robot & Frank
ROBOTS
ROCCO E I SUOI FRATELLI
THE ROCK
Rock of Ages
ROCK STAR
ROCK'N ROLL JUNKIE
ROCKNROLLA
ROCKY BALBOA
HET RODE KORENVELD
ROGUE ASSASSIN
Rogue One — A Star Wars Story
ROGUE TRADER
Rokjesdag
ROLE MODELS
ROMANCE
ROMANCE & CIGARETTES
ROMANCE DE VALENTÍA — ONLY THE BRAVE
ROMANZO CRIMINALE
ROMASANTA
ROMEO IS BLEEDING
ROMEO MUST DIE
ROMPER STOMPER
ROMY & MICHELE'S HIGH SCHOOL REUNION
Ron Goossens, Low-Budget Stuntman
Ronal The Barbarian
RONIN
ROOKSPOREN
Room
Room 514
ROOS REBERGEN — "WEET IK NIET ZO GOED..."
ROPE
ROSAS DANST ROSAS
LES ROSEAUX SAUVAGES
ROSENSTRASSE
ROSETTA
ROSIE: THE DEVIL IN MY HEAD
ROSINE
ROTVOS
ROUGH MAGIC
THE ROUND UP
ROUNDERS
LA ROUTE
ROUTE IRISH
The Rover
A Royal Affair
A Royal Night Out
THE ROYAL TENENBAUMS
RR
RUBBER
RUBY & QUENTIN
Ruby Sparks
RUDO Y CURSI
RUDYARD KIPLING'S THE JUNGLE BOOK
RUGRATS IN PARIS
RUHR
THE RUINS
THE RULES OF ATTRACTION
RULES OF ENGAGEMENT
The Rum Diary
RUMBA
RUMBLE IN THE BRONX
RUMOR HAS IT...
Run All Night
Run and Jump
RUN, FAT BOY, RUN
RUNAWAY BRIDE
THE RUNAWAY JURY
THE RUNAWAYS
RUNDSKOP
The Runner
Runner, Runner
RUNNING SCARED
Rush
RUSH HOUR
RUSH HOUR 2
RUSH HOUR 3
RUSHMORE
DE RUSLUI
RUSSIAN ARK
Ruth & Alex