Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
Heddy Honigmann: Thuis tussen de ballingen

HET ONDERGRONDS ORKEST (THE UNDERGROUND ORCHESTRA)

Nederland/Frankrijk, 1997 | Heddy Honigmann
In Het ondergronds orkest portretteert Heddy Honigmann (1951) in Parijs een tiental vluchtelingen, afkomstig uit alle windstreken. Allemaal bespelen zij een muziekinstrument dat hen niet alleen in staat stelt om in de metro of op straat in hun levensonderhoud te voorzien, maar dat hen vooral houvast geeft in de nieuwe, vaak vijandige omgeving. Een gesprek over ballingschap in de moderne stad.

Wie op zoek gaat naar Honigmanns motieven om een film over ballingen te maken, hoeft niet ver te zoeken. De filmmaakster wil absoluut niet pathetisch overkomen, maar ze weet wat ballingschap is. Ze noemt zichzelf een uitverkoren balling. Haar bestaan dankt zij aan haar opa van moederskant, die als Poolse jood halverwege de jaren dertig voorzag dat Hitler niet lang zou wegblijven. "Opa begreep dat het niet goed zou gaan en ging op zoek naar een emigratieland. Op het nippertje, een paar maanden voordat Hitler Polen binnenviel, vertrok hij met oma en zijn twee dochters, waaronder dus mijn moeder, naar Peru." In Peru ontmoette haar moeder na de oorlog een Oostenrijker, die een concentratiekamp had overleefd en nu voor het internationale Rode Kruis werkte. Verliefdheid, een huwelijk en twee dochters waren het gevolg. De kinderen werden niet alleen drietalig — Jiddisch, Duits en Spaans — opgevoed, maar ook met het idee dat in de gang altijd een vluchtkoffer klaar moet staan. Honigmann: "Ik voelde mij in Peru als kind al een balling, omdat ik wist dat ik daar eigenlijk niet thuishoorde. Dat gevoel is altijd bij mij gebleven. Als ik ergens woonde, voelde dat nooit als een definitieve keuze."
Passie voor film dreef twintiger Honigmann uit Peru, omdat dit land nauwelijks filmmogelijkheden bood. Na omzwervingen door Frankrijk en Spanje studeerde ze twee jaar aan de filmschool in Rome. Verliefdheid bracht haar halverwege de jaren zeventig naar Nederland. Het gevoel van ballingschap bleef. "Nu ziet mijn huis er wat ordelijker uit, maar tot voor kort was het zo'n geïmproviseerd allegaartje dat het niet de indruk wekte dat daarin iemand leefde die wilde blijven." Ook al woont ze inmiddels twintig jaar in Nederland, een gevoel van ontheemdheid is blijven bestaan. "Vooral als ik in het buitenland ben geweest, vind ik het hier soms moeilijk. Ik zal nooit wennen aan de kou en het gebrek aan hartelijkheid. Alles is zo strak geregeld, als je iemand wilt zien moet je twee weken van tevoren een afspraak maken. Ik ben altijd blij als de bel zomaar gaat en iemand je, zoals in Lima de gewoonte is, spontaan opzoekt." Verschrikt: "Ik wek toch niet de indruk dat ik mijn situatie vergelijk met die van de ballingen in Het ondergronds orkest? Bij mij gaat het om kleine zaken, ik hoef geen muziek in de metro te maken."

Noodtoestand
Honigmanns oorspronkelijke idee voor Het ondergronds orkest was een documentaire over muzikanten in de Parijse metro. In januari 1995 begon ze met de research. Samen met Noshka van der Lely, geluidsvrouw en partner van Johan van der Keuken, ging ze naar Parijs. "In die tijd speelden er ontzettend veel musici in de metro. We zijn toen naar een klein metrokantoor gegaan, waar het ons lukte om een oude bureaucraat te charmeren. Van hem kregen we een lijst met namen van musici die met een vergunning in de metro speelden, waarna we een aantal van hen benaderden." Alles verliep gladjes, maar dat veranderde toen kort na Honigmanns eerste bezoek een aantal bomaanslagen in Parijs werd gepleegd door moslimfundamentalisten. Op het station Saint Michel viel een tiental doden en in de metro werd de noodtoestand afgekondigd.
Honigmann zag haar mooie filmplan om "muziek en ballingschap onder één dak te filmen" in het water belanden. "Toen Nosh en ik in mei teruggingen voor verdere research werd de toestemming om in de metro te filmen ingetrokken." Terug in Nederland werd gewacht op betere tijden, maar toen die, ondanks de hulp van de Nederlandse ambassadeur in Parijs, uitbleven, besloot Honigmann tot een soort Bananasplit-actie. "Nosh en ik reisden nog een keer naar Parijs, maar nu hadden we een kleine digitale 8 mm-camera bij ons. We wilden proberen of het twee onopvallende vrouwen zou lukken om in de metro te filmen."
Het plan mislukte. De vrouwen werden steeds betrapt, waarna bij Honigmann de paniek uitbrak. "Ik had geen idee meer hoe ik het zou moeten aanpakken." Na een dag of vijf kwam de redding. "Plotseling had ik het: we zouden gaan draaien in de metro, vervolgens zouden we natuurlijk worden gestopt, waarna we de aandacht zouden verplaatsen naar het leven boven de grond. We zouden muzikanten uit de metro naar hun huis volgen en daar met hen spreken." Enthousiast: "Muzikanten die de metrotrap oplopen naar het daglicht toe, dat is een mooi en veelbetekenend beeld."

Ploegendienst
Het ondergronds orkest schetst portretten van een tiental muzikanten, waaronder een Zaïrese popmuzikant en dichter, een Venezolaanse harpist, een Roemeense cellist met een gitaarspelende zoon, een Bosnische violist met een gitaarspelende broer, een Algerijn met een kamantcha (snaarinstrument), een Malinese zangeres, een Argentijnse pianist, een Vietnamese zangeres en sitar-speler en een Roemeens echtpaar, plus zoon en neef, met accordeon en cimbaal. De film toont deze mensen op de plekken waar zij spelen, meestal op straat. In vier gevallen is het gelukt om hen in de metro te filmen. Ook komen zij in hun huiselijke omgeving — in de meeste gevallen een te mooi woord voor de kleine achterkamertjes en goedkope pensions waar de meeste van deze mensen verblijven — aan het woord. De Argentijnse pianist vormt een uitzondering, omdat hij bekendheid geniet en in concertzalen speelt.
Het beeld dat uit de portretten opdoemt is dat van ontheemde mensen, die door oorlogsgeweld of armoede op drift zijn geslagen, maar die ondanks hun noodlot dankzij hun muziek overleven. Honigmann: "Als deze mensen hun muziek niet hadden, dan zouden zij ten onder gaan in een ontstellende 'tristesse'." Wat niet wegneemt dat sommige ballingen zich er beter doorheen slaan dan anderen. Het is een genot om naar de drie jongens te kijken, die elke dag vanaf 's ochtends zeven uur tot 's avonds negen uur in metrowagons uiterst aanstekelijke muziek spelen, waarvoor de reizigers graag applaudiseren. "Zij leveren echt entertainment."
In schril contrast daarmee staat het Roemeense echtpaar, van middelbare leeftijd, dat op straat speelt en zingt. Hun instrument wordt optimaal gebruikt, want alsof het werken in ploegendienst betreft wordt het echtpaar aan het eind van de middag afgelost door hun zoon en hun neef, die vervolgens tot diep in de avond doorspelen. "Dit zijn geen begaafde musici. Ze spelen maar twee liedjes en ik zie ze als de nieuwe proletariërs. Die kant wilde ik er ook in hebben. Ik vind ze met hun middelmatige muziek net zo ontroerend als goede musici." De treurigste balling in de film is een uit het lood geslagen Roemeense cellist, veertiger en vader van een zoon op het conservatorium, die in Parijs zijn draai niet kan vinden. "Voor de Roemeense omwenteling was hij cellist in een groot orkest, maar hij heeft de opstand in Timisoara meegemaakt, waarna hij naar Frankrijk vluchtte. Hij is afgebrand, gedesillusioneerd en leeft alleen nog voor zijn kinderen. Hij is heel ontroerend en kwetsbaar."

Bochten en zijpaadjes
Opmerkelijk is het overwegend zeer hoge niveau van musiceren in Het ondergronds orkest, waarbij de muziek van straatmuzikanten in de Nederlandse steden ('the answer my friend, is blowin' in the wind') mager afsteekt. Ook valt de voortreffelijke geluidskwaliteit op. "Omdat ik de betekenis van de muziek voor de muzikanten en voor de luisteraars duidelijk wilde maken, stond ik erop dat het opnemen ervan even serieus zou gebeuren als muziek die in een concertzaal wordt opgenomen. Piotr van Dijk heeft met zijn digitale geluidsapparatuur fantastisch werk verricht. Hij had in zijn koptelefoon geen speakertjes zitten maar twee supergevoelige microfoontjes ingebouwd, die de muziek perfect registreerde. Een Franse cameraman vertelde me dat er in Frankrijk geen geluidsman was te vinden, die dit werk in zijn eentje zou hebben geklaard. Volgens hem zou een Franse geluidsman drie assistenten nodig hebben gehad."
Niet alleen de geluidsman, ook Honigmann zelf is als interviewer op haar best. Zij verstaat de kunst om mensen snel op hun gemak te stellen, waardoor zij gemakkelijk tot ontboezemingen komen. "Ik noem wat ik doe geen interviews, maar het voeren van gesprekken. In een interview volg je een uitgestippelde lijn, terwijl je bij een gesprek bochten en zijpaadjes inslaat. Ik heb wel een paar punten die ik aan de orde wil stellen, maar verder laat ik het open."
De terloopsheid waarmee de film zaken aanstipt, wordt nogal eens versleten voor oppervlakkigheid. Mogelijk is dat de reden dat Het ondergronds orkest vorige maand op het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) zelfs geen nominatie haalde voor de Joris Ivens Award. Er lijkt sprake van een patroon, want Honigmanns innemende O amor natural viel vorig jaar op dit festival ook al buiten de prijzen. Een paar jaar eerder had zij eveneens het nakijken op het Nederlands Film Festival met haar documentaire Metaal en melancholie. Daarmee doet zich de curieuze situatie voor dat drie van Nederlands mooiste documentaires uit de afgelopen jaren wel een karrevracht aan buitenlandse prijzen in de wacht sleepte, maar geen enkele Nederlandse bekroning.
Honigmann doet er laconiek over, maar het zit haar wel dwars. "Er is een trend dat je of een zeer kunstzinnige vorm moet bedenken voor je documentaire of ontzettend veel ellende en armoede, het liefst met huilende mensen, moet laten zien. Bij mijn films denkt men kennelijk dat ik niet meer doe dan de camera neerzetten en registreren. Vorig jaar grapte ik na het passeren van O amor natural, dat het met Het ondergronds orkest door zijn sociaal correcte onderwerp op het IDFA zou moeten kunnen lukken. Ik denk dat ik meer ellende moet laten zien, want humor is in sommige kringen verdacht."

Kwellen
Achter de portretten van de muzikanten doemt in Het ondergronds orkest een beeld op van de moderne grote stad als een kruispunt van culturen en etnische groepen. "Door alle ellende in de wereld zijn de grote steden de laatste decennia volledig veranderd. Ze zijn trefpunten geworden van buitenlanders, waaronder veel ballingen. Sommigen van hen zwiepen er zo weer uit, anderen vinden, weliswaar met verlies van hun vroegere status en positie, een nieuw bestaan, zoals de Bosnische violist die in het operaorkest van Sarajevo speelde. Weer anderen blijven altijd in de periferie rondcirkelen en er zijn er ook die verder trekken."
Door haar betrokkenheid bij het onderwerp voelde Honigmann zich bij de opnamen van de film geregeld heen en weer geslingerd worden tussen haar gevoel en de eisen die de film stelde. "Het dubbele is dat ik van al die mensen hou, maar dat ik ze ook moest filmen. Bij deze film had ik soms moeite om ze met de film te kwellen." Als voorbeeld noemt zij de Roemeense cellist. "Twee uur voor de opnamen van zijn levensverhaal kwam hij naar het appartementje waar we elkaar zouden spreken met de mededeling dat hij het niet aankon. 'Ik kan het niet vertellen, ik kan het niet vertellen', zei hij, 'het lukt me niet'. Op zo'n moment staat in mij de filmmaker op. Dat ga je me nu niet flikken, zei ik, waarna we gingen oefenen. Bij de opnames was hij zijn verhaal weer helemaal vergeten, zodat je mijn aansporingen in zijn verhaal hoort. In het conflict tussen hart en film wint bij mij de filmmaker."

Jos van der Burg



top
HET ONDERGRONDS ORKEST (THE UNDERGROUND ORCHESTRA)

Januari 1998 #185

Produktie
Pieter van Huystee
Regie en scenario
Heddy Honigmann
Camera
Eric Guichard
Geluid
Piotr van Dijk
Montage
Mario van Steenbergen
Muziek
diverse straatmusici

Kleur, 108 minuten

Distributie
Cinemien
Te zien
vanaf 15 januari

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


O

O AMOR NATURAL
O apóstolo
O BROTHER, WHERE ART THOU?
O FANTASMA
O PRIMEIRO DIA
O SANGUE
O'HORTEN
THE O.J. SIMPSON STORY
O.K. GARAGE
The OA
OASIS
Oasis: Supersonic
OBER
THE OBJECT OF MY AFFECTION
Oblivion
Ocaso
OCCIDENT
OCEAN WORLD 3D
OCEAN'S 13
OCEAN'S ELEVEN
OCEAN'S TWELVE
OCEANS
OCTOBER SKY
Oculus
THE ODD COUPLE II
ODESSA... ODESSA!
L' ODEUR DE LA PAPAYE VERTE
L' odyssée
OEROEG
OESTERS VAN NAM KEE
OF FREAKS AND MEN
Of Horses and Men
Of ik gek ben
OFF SCREEN
Office Christmas Party
OFFICE KILLER
OFFICE SPACE
Offline
OFFSIDE
Les ogres
Oh Boy
OH HAPPY DAY
OI! WARNING
Okja (Bong Joon-ho over)
Old Cats
OLD DOGS
THE OLD MAN WHO READ LOVE STORIES
OLD SCHOOL
Oldboy
OLDBOY (2003)
Oldboy (2013)
DE OLIFANT EN DE SLAK
OLIVER TWIST
OLIVETTI 82
OLIVIER ETC.
OLIVIER OLIVIER
El olivo
EL OLVIDO
Olympus Has Fallen
Om de wereld in 50 concerten
OMAGH
Omar
Omar m'a tuer
L' OMBRE DU DOUTE
THE OMEN 666
HET OMGEKEERDE PERSPECTIEF (INVERTED PERSPECTIVE)
DE OMWEG
ON A CLEAR DAY
ON CONNAÎT LA CHANSON
ON DEADLY GROUND
ON THE BEAT
ON THE LINE
ON THE MOVE — MIGRATIE IN EUROPA
On the Other Side
On the Road
ONCE
ONCE IN A LIFETIME
Once Upon a Forest
ONCE UPON A TIME IN AMERICA
Once Upon A Time in Anatolia
ONCE UPON A TIME IN CHINA
ONCE UPON A TIME IN MEXICO
ONCE UPON A TIME...WHEN WE WERE COLOURED
ONCE WERE WARRIORS
Onder de oppervlakte
Onder het hart
Onder ons
HET ONDERGRONDS ORKEST (THE UNDERGROUND ORCHESTRA)
ONDINE
THE ONE
One Day
One Day When the Rain Falls (Rumah dan musin hujan)
One Direction: This Is Us
ONE FINE DAY
One Floor Below (Previously Unreleased)
One for the Money
ONE HOUR PHOTO
The One I Love
One Life
ONE MISSED CALL
ONE NIGHT STAND
ONE PERFECT DAY
ONE WAY TICKET TO OBLIVION
ONG-BAK: MUAY THAI WARRIOR
Only God Forgives
The Only Living Boy in New York
Only Lovers Left Alive
The Only Son
ONLY THE STRONG
ONLY YOU
ONTDAAN
De ontmaagding van Eva van End
De ontsnapping
ONZE EEUW
Onze jongens
DE OOGST VAN DE STILTE
OOGVERBLINDEND
Oorlogsgeheimen
OORLOGSRUST
OORLOGSWINTER
OP AFBETALING
OP EIGEN HOUTJE
OPAL DREAM
OPEN HEARTS
OPEN RANGE
Open Up to Me
OPEN WATER
OPERA JAWA
Operatie Noordpool
OPERATION DUMBO DROP
THE OPPOSITE OF SEX
ORA O MAI PIÙ
ORANGE COUNTY
ORBIS PICTUS
DE ORDENING
ORDINARY DECENT CRIMINAL
ORDINARY MAN
EL ORFANATO
ORGAZMO
Orla de kikkerslikker 3D
ORLANDO
ORPHAN
Orpheline (Arnaud des Pallières en Christelle Berthevas over)
OS MUTANTES
OSAMA
OSCAR AND LUCINDA
OSCAR ET LA DAME ROSE
Oscuro animal
Oslo, 31 August
OSMOSIS JONES
OSS 117: RIO NE REPOND PLUS
OSSOS
THE OSTERMAN WEEKEND
OSWALD
OTHELLO
THE OTHER FINAL
THE OTHER GUYS
THE OTHER MAN
The Other Side (Roberto Minervini over)
The Other Side of Hope
The Other Side of Sleep
THE OTHER SISTER
The Other Woman
THE OTHERS
Otto is een neushoorn
OUDE TONGEN
Ouija
Ouija: Origin Of Evil
Our Beloved Month of August
OUR DAILY BREAD
Our Grand Despair
Our Idiot Brother
Our Kind of Traitor
Our Little Sister (Hirokazu Kore-eda over)
Our Nixon
Out 1
OUT COLD
Out of Love
Out of Nature
OUT OF SIGHT
Out of the Furnace
OUT OF TIME
THE OUT-OF-TOWNERS
OUTBREAK
OUTSIDE PROVIDENCE
Ouwehoeren
Over Canto
OVER HER DEAD BODY
OVER HET MET GEWEREN IN DE LUCHT VUREN
OVER MIJN LIPPEN
OVER THE HEDGE
Overdrive
De overgave
Overlord
An Oversimplification of Her Beauty
OYUN
Oz the Great and Powerful
OZU ANNIVERSARY COLLECTION